Ауғанстан

Тәлібтер Орталық Азияға қандай қауіп төндіріп тұр?

116
"Талибанның"* мәмілеге келуге қауқарсыздығы Ауғанстандағы әскери-саяси жағдайдың құлдырауына себепші болып, көрші жатқан Орталық Азия елдерінде террористік белсенділіктің арту қаупін төндіріп тұр

Бұл проблеманы ҰҚШУ және ШЫҰ мемлекеттерінің әлеуетін тарту арқылы көпжақты халықаралық форматта өзара әрекеттесу әдісімен шешуге мүмкіндік бар.

Ауғанстанның негізгі автомагистральдарында шілде айының басында тәлібтердің шабуылы күрт жиілеп кетті. Күш-қорғаныс құрылымдары бұған төтеп бере алмай отыр. Террористер жақсы қаруланған және ұйымдастырылған.

Ел солтүстігінде америкалық заманауи Barrett M82 снайперлік виновкасы қолданылғаны айтылды. 12,7 мм винтовканың оқ ату қашықтығы 1800 метрге дейін жетеді. Қазір Ауғанстан астанасы АҚШ-пен бейбіт келісім шарттарын орындамай жатқан "Талибанның"* қоршауында қалып тұр. Шілденің басында Ауғанстан тарихындағы үшінші маршал Абдул Рашид Дустум да елең еткізер жеңіс алып келген жоқ.

Ауғандық жауынгерлер 22 маусымда соңғы 19 жылдық соғыс-қақтығыстағы ең үлкен шығын орын алғанын айтты. Бір аптаның ішінде тәләбтер 32 провинцияға 422 шабуыл жасап, 290-нан астам әскери мен полицейді өлтірген. Сонымен қатар, балалар мен әйелдерді қоса алғанда 42 бейбіт тұрғын қаза тапқан. Бұған дейін АҚШ Орталық қолбасшылық басшысы Кеннет Маккензи Америка ақпанда тәлібтермен арадағы келісім аясында Ауғанстандағы әскер санын 8600 адамға дейін қысқартқанын мәлімдеді.

Тәлібтер белсенділігінің артуы мен әскердің елден шығарылуы арасында байланыс жатқаны сөзсіз. Сондай-ақ, НАТО-ның "Батыл қолдау" миссиясы орындалмай қалды. Жалпы, 2001 жылы "Мызғымас еркіндік" операциясы басталуымен ауғандық героин өндірісі он есе ұлғайып, әлемдегі заңсыз есірткі айналымының 80%-ін қамтамасыз етіп отыр. Тәлібтер билікті күшпен тартып алуды көздеп отыр. Олар Әл-Каида жауынгерлерін жасырып, Ауғанстан мен Орталық Азия елдерінің аумағында террористік ұйымдардың артуына ықпал етуде.

Берекесіз байланыс

Пентагон тәлібтердің әрекеті Ауғанстандағы тұрақтылықтың басты қаупі болып отырғанын мойындайды. АҚШ әскери ведомствосының шілдедегі баяндамасында тәлібтердің әрекетіне теріс баға беріліп, олардың "Әл-Каидамен"* байланысы ескертілген. Алайда, "Талибан"* бұл баяндаманы негізсіз деп атады. Ауғанстаннан шығарылған америкалық әскер енді елге қайта оралуы екіталай. Ауғанстандағы бейбітшілік процестері виртуалды жоба іспеттес.

Ауғанстан президенті Ашрафа Гани уақытша үкімет үшін қызметінен кету ықтималдылығын жоққа шығарды. Елдегі ұлттық бітімгершілік жөніндегі жоғарғы кеңестің жетекшісі Абдулла Абдулла "Талибан"* қозғалысы қатыстырылған уақытша үкіметті қалыптастыру әзірше ашық мәселе екенін айтты. Оның пайымдауынша, қарулы қақтығыс тараптары тікелей диалогқа шығып, тұтқындарды босатқаннан кейін орындалады. Алайда, бұл жоспардың жүзеге асуы екіталай. Себебі, тәлібтер талап етіп отырған тұтқындар тізімінде "Әл-Каида"*, "Лашкар-и-Тайба"* секілді лаңкестік ұйымдардың мүшелері бар. Әзірше ауған билігі 4015 сотталған азаматты босатты. Бірақ, түрлі жарылыс пен ауыр қылмыс үшін жауаптыларды босатудан бас тартты.

Өзбекстан мен Тәжікстандағы тірек нүктелері

Вашингтон ауғандық тұрақсыздық қауіпсіздігіне тікелей қатер төндіріп тұрған Ауғанстанмен шекаралас елдерден тірек іздестіруде. Шілденің басында АҚШ-тың Ауғанстан бойынша арнайы өкілі Залмай Хлилзад пен АҚШ халықаралық дамуын қаржыландыру корпорациясының (DFC) басшысы Адам Бойлер Ташкентке іссапармен барды. Жергілікті билікпен кездесу барысында Ауғанстандағы жағдайды реттеу, Өзбекстанда инвестициялық жобаларды жүзеге асыру үшін DFC қаражатын тарту мәселелері талқыланды. Бұған дейін Халилзад Пәкістан мен Катарға арнайы іссапармен барған болатын.

Айта кету керек, Ташкентте өзбек джихадшыларының белсенділігі белең алып жатқаны байқалады. Өзбекстандағы мемлекеттік қорғаныс қызметкерлері өткен айда джихадқа дайындалған бірнеше топты құрықтады.

Бәлкім, тәлібтермен келіссөздер және Ауғанстан экономикасына жұмсалып жатқан қаражаттың бір күндері нәтижесі болар. Сонда да, қазір ҰҚШУ мен ШЫҰ форматындағы "тірек нүктелері" маңыздырақ. Себебі, Ауғанстаннан басқа елдерге "жайылып бара жатқан" террористік белсенділікке қарсы тұра алатын мемлекетаралық әлеуетті дамыту аса қажет. Ирак пен Сириядағы соғыс тәжірибесі Орталық Азия республикаларынан 4200 джихадшының келуіне ықпал етті. Америкалық SoufanGroup компаниясының баяндамасына сәйкес, 2018 жылы Таяу Шығыстағы бірқатар террористік ұйымдардың соғыс әрекеттеріне 1300 тәжік, 1500 өзбек, 500 қазақ және 500 қырғыз азаматы қатыстырылған. Бұл адамдардың басым бөлігі жаңа "ерлікке" дайын екені сөзсіз.

Өзбекстанның қорғаныс және қауіпсіздік саласындағы позициясының берік болуына көбіне Ресей Федерациясы және басқа да ТМД елдерімен әскери және әскери-техникалық ынтымақтастық септігін тигізіп отырғанын айта кету керек. Орталық Азия өңіріндегі тұрақтылықты ҰШҚУ тұрақты қамтамасыз етіп отыр. Өзбекстан ҰҚШУ-ға мүше емес. Бірақ, "қауіпсіздік күмбезінің" астында күнелтіп жатыр. Сол сияқты, терроризмге қарсы әрекет етуге бағытталған мемлекетаралық байланыстар да нығая түсуде. Бұған дейін Өзбекстан мен Пәкістан әскери ынтымақтастық туралы "Серіктестік-2020" екіжақты келісіміне қол қойды.

Тәжікстанда орналастырылған 201-ші ресейлік әскери базаның қауқары күннен-күнге күшейтіліп келеді. Өңірлік қауіпсіздікті қамтамасыз ететін аталған базадағы мотоатқыштар бөлімшесі маңызды нысандарды қарсыластың миналанған көліктерінен қорғау әрекеттерін тұрақты пысықтайды. "Джихадшылардың" тактикалық әрекеттері "Орлан-10" ұшқышсыз ұшу кешені мен "ЗУ-23" мобильді қондырғылардың көмегімен бейтараптандырылады.

Орталық Азия стратегиялық бағытында 2020 жылы ҰШҚУ елдерінің әскери күштері қатысатын 40-қа жуық бірлескен оқу-жаттығу өтеді. Оған бірнеше елдің аумағындағы 20-дан астам полигон аумағы жұмылдырылады. Сонымен қатар, Шанхай ынтымақтастық ұйымының сегіз мемлекетінен келген 10 мыңнан астам әскери қызметші ауқымды "Бейбіт миссия-2020" терроризмге қарсы оқу-жаттығуына қатысады. Терроризмге қарсы жемісті келіссөздер мен мәміле осы жиындар екенін мойындау керек. Алайда, батыстағы "серіктестер" Ресейдің өңірлік рөлін басқа сипатта көрсетуге талпынуда.

Түсініксіз оқиға

6 шілдеде америкалық журналистер бастарын қатерге тігіп, Рахматулла Азизи деген адамды табу үшін Ауғанстандағы Құндыз провинциясына барған. Аталған азаматты TheNewYorkTimes басылымы "ресейлік агенттер" мен "Талибан"* арасындағы делдал деп атаған болатын.

Еске салсақ, NYT ақпаратына сәйкес, ресейлік әйскери барлау қызметі америкалық әскерилерді өлтіргені үшін тәлібтерге ақша төлейді-мыс. Құндызда Рахматулла жайлы ешкім ештеңе естімеген. "Талибан"* мұндай пайымдауға қатысты наразылық білдірді: "Ислам Эмиратының он тоғыз жылдық джихады қандай да бір барлау қызметінің немесе бөтен мемлекеттің садақасына зәру емес".

АҚШ ҚК Орталық қолбасшылық басшысы генерал Кеннет Маккензи Ресей мен тәлібтердің арасындағы құпия сөз байласу жайлы мәлімдеген болатын. Алайда, бұл уәжге жеткілікті дәлел болған жоқ.

Соңғы жылдары Ресейдің Орталық Азиядағы оң ықпалы арта түсті. Бұл жағдай батыстағы кейбір ел мүддесіне сәйкес келмегені анық. Олар өңірлік проблеманы өздері шешуді қалайды. Алайда, Ауғанстандағы соғыс пен бейбітшілік мәселесін біржақты шешудің дәуірі артта қалды. РФ Қауіпсіздік кеңесінің хатшысы Николай Патрушев сейсенбі күні мынандай мәлімдеме жасауы да кездейсоқтық емес: "Ресей және Америкадағы арнайы қызметтер көптеген бағыт бойынша бірлесіп әрекет жасайды. Осы тұста, терроризмге қарсы тұру нақты нәтижелер бар сала екенін айту керек".

Күрделі проблемалар бірлесен халықаралық күш жұмсау арқылы шешіледі. Ауғанстан мәселесінің бағытында ҰҚШУ мен ШЫҰ ұйымдарына мүше әрбір мемлекеттің рөлі маңызды.

* – Қазақстан мен бірқатар мемлекет аумағында тыйым салынған террористік ұйымдар

116
Альтиус-У

Әуе күштеріне соққы жасайтын дрондар қашан пайдалануға беріледі?

48
Ресейдің әуе-ғарыш күштері (ӘҒК) 2021 жылдан бастап соққы жасайтын көп нысанды ұшқышсыз ұшу аппараттарын ала бастайды. Бұл жөнінде ӘҒК бас қолбасшысының орынбасары Сергей Дронов мәлімдеді

Әскери басшы мынаны атап өтті: "Сирия Араб Республикасындағы арнайы операция барысында пилотсыз авиацияны пайдалану өз тиімділігін растады. Ұшқышсыз ұшу аппараттарын қолдану қаруланған заңсыз құрылымдардың нысандарына дәл соққы жасауға мүмкіндік берді".

Ресей ӘҒК-нің жақын және алыс қашықтықтағы ҰҰА кешендері әзірше басқарылатын авиация міндеттерін шешу және мүмкіндіктерін кеңейту үшін "екінші рөлде" қызмет етіп жатыр. Ұшқышсыз ұшу аппараттарының бірыңғай ақпараттық кеңістікте әскери ұшқыштармен ықпалдастығы артып келеді және келешекте "ақылды" дрондар үлкен жетістікке қол жеткізеді. Ресейлік көпнысанды ұшқышсыз ұшу аппараттары 2021 жылдан бастап өз бетінше әуе барлау қызметіне жетекшілік етіп, "стратегиялық тереңдіктегі дәлдігі жоғары оқ-дәрімен қарсылас нысандарына шабуыл жасай алады".

Дронов генерал алдағы уақытта ӘҒК әскери құрамына енетін дрондардың "есімін" атамады. Бірақ, ауыр "Охотник" 2024 жылы операциялық дайындыққа жететіні белгілі, ал қалған екі ресейлік аппарат – "Альтиус" пен "Орион" Сириядағы сәтті сынақтан кейін әскери-тәжірибелік пайдалану сатысында тұр.

Көшбасшы "Орион"

Ұшқышсыз "Орион" 8000 метрге дейінгі биіктікте әрекет етеді, 250 кг дейін пайдалы жүктемемен қосымша жанармай құюсыз әуеде 24 сағатқа дейін ұша алады (аппарат салмағы – 1100 кг). Ұзындығы – 8 метр, қанатының құлашы – 16 метр. Диаметрі 1,9 метр АВ-115 қос қалақты бұрандасы бар АПД-110/120 поршеньді қозғалтқышымен жабдықталған.

Жауынгерлік қолдану радиусы басқару қағидасына байланысты болады (жердегі оператор немесе жеке бағдарлама). Құрылғы жоғары дәлдіктегі зымырандарды жеткізе алады және қарсыластың аумағындағы тереңдікте орналасқан нысанды қирата алады. Ұшқышсыз ұшу аппараты Сирияда конструктарлар тағайындаған соққы әлеуетін сенімді жүзеге асырды. Қытайдың "Хуаньцюшибао" басылымының мәліметі бойынша, мұнда тұрақты түрде түрлі модификациядағы шамамен 80 ресейлік дрон бар көрінеді. Видеолардың бірінде соққы жасаушы "Орион" Зака қаласындағы содырлардың тірек нүктесін қиратты.

"Орионның" зымырандық-бомбалаушы қарулануы жайлы ашық дереккеөздерде мейлінше аз айтылған. Алайда, ақпан айында "Тактикалық зымырандық қарулану" корпорациясының бас директоры Борис Обносов журналистерге дрондарға арналған жеңіл арсеналды әзірлеу туралы айтып берді.

Есептеуіш техника қуаттылығының артуы және жасанды интеллектінің күрделі алгоритмдерінің артуына байланысты алдағы жылдары жоғары дәлдіктегі жеңілдетілген қарулану тиімділігі күрт артуы мүмкін.

"Орион" ҰҰА зерттеу мен сынақтың сан түрлі жолынан өтіп, қазір сәтті қолданыста жүр. Бұл жоба 2011 жылы Ресейдің қорғаныс министрлігі тарапынан болған тапсырыс бойынша дайындалды.

"Орионның" сериялық өндірісі 2019 жылдың тамызында басталды. Жыл сайын осы тектес 30 машина шығару жоспарда бар. Өндіруші компания "Орион" ҰҰА-ның экспорттық нұсқасы қайран қалдырарлықтай болатынын мәлімдеді.

Автономды "Альтиус"

"Альтиус" атты үлкен қашықтыққа ұшқышсыз ұшатын ауыр турбобұрандалы аппарат автоматты режимде алғашқы ұшуды 2019 жылы жүзеге асырды. Бұл машина қанаттарының ұзындығы 28,5 м болса, корпусының ұзындығы 11,6 м құрайды. Ол сағатына 250 км/сағ жылдамдықпен екі тәулік бойы 2 тоннаға дейінгі жүктемені көтеріп жүре алады және 12 мың метр биіктікте 10 мыңға дейінгі километрді оңай еңсеруге қабілетті. Композициялық материалдарды пайдалану арқылы жасалған дронның өз салмағы 5-6 тоннаны құрайды.

СП-2 инерциялы навигациялық жүйе аппараттың әуеде көзге түсуін төмендетеді және қарсылас тарапынан радиоэлектронды қарсы әрекетке қосымша төзімділігін қамтамасыз етеді. Жасанды интеллекті бар "Альтиус" автономды түрде, оператордың қатысуынсыз, басқарылатын ұшақтармен өзара әрекеттесе алады.

Бүгінде жауынгерлік дрон әуедегі жағдай туралы штабтан өз бетінше ақпарат алуға, әлеуетті қарсыластың әуе шабуылына қарсы қорғаныс аймақтарын айналып өтіп, нысанаға бағдар құруды, маңызды жер үсті және су үстіндегі нысандарды (штаб, байланыс тораптары, зымыран қондырғылар, кемелер) анықтауға және жоюға және әскери қызметтің басқа да қыр-сырын үйренуге ден қойып жатыр. Ауыр және өте ақылды "Алтиус" Ресей ӘҒК және ӘТФ-ға қарулануын толықтырады деп жоспарлануда.

Ұзақ қашықтыққа және жоғары биіктікке ұшатын дрондардың әуедегі үстемдігінің артуы, соққы жасаушы және барлаушы ұшқышсыз ұшу аппараттарын белсенді пайдалану және "интеллектуалдандыру", әскери мамандар мен жауынгерлік роботтардың бірлескен әрекеттері қайтымсыз қарқынға айналуда. РФ Қарулы күштерін ұшқышсыз ұшу аппараттарымен жаппай жабдықтау олардың жауынгерлік пайдалану тиімділігін едәуір арттыруға мүмкіндік береді, ықтимал басқыншының жолында - ауада, құрлықта және теңізде еңсерілмейтін кедергілерді тудырады.

Ресей 2022 жылы тағы бір ұшқышсыз ұшу аппаратын іске қосуды жоспарлап отыр. Бұл – "Сириус". Аталған аппаратәуеде 40 сағатқа дейін ұша алады, 1 тонна пайдалы жүктемемен 12 мың метрге дейінгі биіктікте 10 мың километрге дейінгі қашықтықты еңсере алады.

РФ әуе-ғарыштық күштерінің "ақылды" барлау және соққы жасаушы ұшқышсыз ұшу авиациясымен басымдықпен дамуы қазір қолданыста бар және келешектегі авиациялық жою құралдарының тиімділігін арттырып, жеке құрамның ықтимал шығынын төмендетеді.

48
АҚШ-тың F-16 әскери ұшағы Ирактың Балада әскери базасында, архивтегі сурет

Иракта болған соғыстың әлемге қандай әсері тиді

232
Автор "Соғысты бастау. Буш әкімшілігі Американы Иракқа қалай итермеледі" кітабын жаза бастағанға дейін Буштың отбасымен достық қарым-қатынаста болған

АҚШ-тың қазіргі ұлттық апатына Ирактағы сәтсіз (немесе арандатқан) оқиғалар себеп болған: дәл қазір бұл айқын сериялар сияқты. Жақында Америкада жарық көрген кітапта 2003 жылдың наурызында Иракқа басқыншылық әрекетті бастау туралы шешімді кім және қалай қабылдағанын егжей-тегжейлі талданған.

Бұл кітап осынысымен ғана жақсы емес. Сонымен қатар бұл жерде сол кездегі басқарушы топ – Джордж Буш пен оның өзге де серіктестерінің бірегейсіздігі ғана емес деген тақырыпта арандату пікірталасын тудырды. "Ал бірегейсіздік қайдан пайда болады?" дегенге нақты себептер де бар.

Әңгіме ауаны Роберт Дрейпердің "Соғысты бастау. Буш әкімшілігі Американы Иракқа қалай итермеледі" (To Start a War, by Robert Draper) деп аталатын жұмысы туралы өрбімек. Автор осы кітапты жаза бастағанға дейін Буштың отбасымен достық қарым-қатынаста болған. Ол бұл кітапты жаза бастағанда, экс-президент онымен сөйлесуден бірден бас тартқан. Ал сол кездегі оның серіктестері бас тартпаған. Дрейпер шенеуніктерден алынып, сол уақыттарда жарияланған жүздеген сұхбаттарды жинақтады. Өйткені, бұл материалдар әрдайым оқуға жарамағанмен, өте пайдалы еді.

Ендеше, бұл мәселенің астарына америкалық азамат ретінде емес, адами көзқараспен үңілу керек. Ирактағы соғыс Америка мен әлемге не әкелді?

90-жылдардағы жағдай осы әлемді басқаратын жалғыз ғана держава бар деген елес кезді. Себебі, сол кездегі держава әлсіз қарсыласпен соғыста айқын жеңіске жете алатындығын әлемге көрсетті (өткен ғасырдың 60-70 жылдарындағы үндіқытайдағыдай емес). Бірақ мұндай жеңіс жеңімпазды жойып жібереді.

Мұндай жағдайда жақын одақтастар (Германия мен Франция), сондай-ақ мейірімді серіктестердің (Ресей) өзіндік көзқарасы болуы тиіс және қажет жағдайда Американы елемесе, ол орынды еді.

Америка өзінің барлық қаржылық және басқа да күштерімен бір елді (яғни Иракты) басып алу арқылы оны бақытқа кенелтіп, гүлдендіре алмады. Бұл әлемдегі ондаған мемлекетті дұрыс ой мен іс-әрекетке әкелуде АҚШ-тың (батыстың да) саяси және құндылықтар жүйесі экспортқа жарамсыз дегенді білдіреді. Яғни, бұл жерде Америкасыз өтіп қана қоймай, қажет болса айналып өту деген сөз.

Егер Ирак авантюрасы болмағанда – қазіргі қаржылық қиындықты айтпағанда, америкалық қоғамның, бүкіл басқару жүйесінің бүгінгідей бүлінуі мен идеологиялық күйреуі болмас па еді? Қалай болғанда да, Ирак мұнда айтарлықтай өзіндік үлесін қосты.

Дрейпердің кітабы бізге ең алдымен америкалық барлаудың деградациясына қатысты кездейсоқ сюжетті көрсетеді. 90-шы жылдардың соңында ЦРУ-дің бірнеше бөлікке бөлінуіне байланысты Билл Клинтон әкімшілігімен арада  проблемалар туындағаны белгілі болды. Бірақ содан кейін 2001 жылдың 11 қыркүйегінде террористік шабуыл болып және сол кездегі ведомство басшысы Джордж Тенет ықпалды жандандыруға үміттенді.

Айтпақшы, ЦРУ-дің 90-жылдардағы сәтсіздіктерінің өзіндік және әртүрлі себептері болды. Бірақ содан кейін күлкілі жағдай орын алды. Атап айтқанда, Таяу Шығыста (бүкіл Ирак тарихының нәтижелері бойынша белгілі болған) ақылды әрі қабілетті мамандардың жетіспеушілігі туындады. Содан кейін Тенеттен болмағанды болдыру талап етілді. Яғни, Ирак жетекшісі Саддам Хусейн 11 қыркүйектегі террорлық шабуылды ұйымдастырған "Аль-Каидамен"* құпия одақтас болғанын және АҚШ-қа қарсы жаппай қырып-жою қаруын дайындап жатқандығын дәлелдеуі керек.

Ал мұндай жағдайда нашар барлау қызметі өзін қалай ұстайды? Жалған деректер жасап, оған сенуді сұрайды. Айтпақшы, "Америкалық сайлауға Ресей араласты" деген ашық айыптауға негізделген жалған деректерді 2003 жылдармен салыстырып қарағанда жағдай әлі де өзгерген жоқ. Жалпылама түрде алғанда ақылды барлау қызметі мемлекет үшін көп ақша үнемдеп, ал ақымақ үлкен проблемалар туғызады.

Бірақ бір ведомствоның сәтсіздікке ұшырауы – мұның өзі ерекшелік. Егер Джордж Буш жеке өзі мен негізгі лауазымдарға тағайындаған адамдар ЦРУ-дан мұндай жалған ақпаратты талап етпегенде, Ирак апаты болмайтын еді. Осылайша, Теннет өзінің кеңсесін Саддамды АҚШ-қа қауіп төндіруші идеясын "халыққа сататын" агенттікке айналдырды. Бірақ оны сол дәуірдің барлық басты кейіпкерлері – қорғаныс министрінің орынбасары Пол Вулфовиц пен оның бастығы Дональд Рамсфелд, вице-президент Дик Чейни және ең алдымен президенттің өзі мәжбүрледі.

Мұны неліктен жасады? Өйткені, олар Американың кедергісіз басшылығы ретінде бүкіл әлемдегі жаһанданудың идеологтары болды. Олар сол бұрынғы лауазымдарында, 90-жылдардың соңында Конгрестің "Иракты азат ету актісін" қабылдауға қол жеткізді. Өздері комиссия құрып, іс жүзінде Ирактан келетін "қауіпті" ЦРУ байқамады деп айыптады (сонымен бірге Иран мен Солтүстік Корея да бар). Ал лаңкес террористер Нью-Йоркке соққы жасаған кезде ел басқарылмайтындай күйге душар болды.

Ал енді Бушқа келер болсақ, кітапта Саддам жай құбыжық еместігі және оны билікте қалдыру мүмкін емес екендігі айтылған.

Дрейпердің сөзіне қарағанда, әкімшілікте Иракта соғыс бастау туралы бір де бір пікірталас болмаған. Әңгіме, тек қана қашан және қалай болатыны туралы өрбіген.

Демек, идеялар алдын-ала іске асқан кезеңде, фактілер де оған сәйкес келуі керек. Олай болмаған жағдайда мемлекеттегі билеуші ​​таптың надандығы мен тозуы орын алады. Президенттер мен премьер-министрлерді немесе патшаларды қандай-да бір жолмен өзгерту мүмкін-ау, ал жалпы ұлтты ауыстыру қиын.

* – Қазақстан мен Ресейде тыйым салынған террористік ұйым.

232
Кілт сөздер:
соғыс, Джордж Буш, АҚШ
Шәмші Қалдаяқовтың ескерткіші

Шәмші Қалдаяқовтың туғанына 90 жыл: композитордың өмірі жайлы қызықты деректер

0
Қазақстанның халық әртісі, композитор, қазақ мәдениетіне еңбегі сіңген қайраткер қазақ вальсінің королі Шәмші Қалдаяқовтың өмірбаянын Sputnik Қазақстан дерекқорынан оқыңыз

Шәмші Қалдаяқов 1930 жылы 15  тамызда қазіргі Түркістан облысы Отырар ауданы Шәуілдір ауылында дүниеге келген. Кіші жүздің Жағалбайлы руынан шыққан. Әкесі Қалдаяқтың шын аты Әнәпия болған, ал анасы төренің қызы  – Сақыпжамал. Әкесі дүниеге ұл келсе, оған Жәмшид патшаның атын қоямын деген екен. Бір күндері түсінде ұлының айдын көлден аққу құс болып жүзіп жүргенін көріп, жақсыға жорыпты.

Шәмшінің әкесі Қалдаяқ ауыл шаруашылығына қажет құрал-саймандарды жасайтын шебер, жаңқаға жан бітірер ұста болған, қобыз бен домбырада еркін ойнаған, қиссаларды жатқа айтқан. Композитордың әкесі мен анасы ән өнерінен құралақан болмаған, олар да туған жерінде той-думанның көркі болған деседі.

"Ежелгі заманда Жәмшид деген патша болған деседі. Патшаның ерекше айнасы болған екен. Сол арқылы бүкіл әлемді көре алған. Кейін келе қазақтар осы есімді өз ұлдарына берген. Шәмші Қалдаяқовтың шын есімі де Жәмшид болған. Фамилиясы да Қалдаяқов емес, басқа болған. Қазақта келіндер жолдасының бауырларын атымен атамаған. Ол кісінің аяғында қал болса керек. Содан Қалдыаяқов болып кеткен", - дейді есімтанушы Бердалы Оспан.

Шәмшінің анасы Естайдың "Құсни Қорлан" әнін ерекше ұнатып орындаған.

"Менің дауысым жоқ дейтін. Осы әнге ғана дауысым жетеді деп отырыс-жиындарда "Қорлан" әнін салушы еді",  - дейді Шәмші Қалдаяқовтың келіні Аманкүл Төрегелдиева естелігінде.

Шәмші Қалдаяқовтың өнер жолы

Шәмші Қалдаяқов мектепті бітірген соң Сарыағаштағы мал дәрігерлік техникумында білім алды. Оқуын бітірген соң 20 жастағы Шәмші Ақтөбеде сегіз ай еңбек етті. 1951-1954 жылдары Қиыр Шығыста әскери борышын атқарды.

"Әскери қызметте жүргенде 50 градус аязда ащы суды ішуді үйреніп кеттім. 1973 жылы ақпанда арақты қойдым" дейді Шәмшінің өзі. Оған біреулер сенеді, біреу сенбейді, бірақ шындық – сол. Одан кейін татып алған емес", - дейді Шәмшінің досы Еркінбай Әлімқұлов.

Ал Шәмшінің інісі Қадір Қалдаяқовтың айтуынша, әскерден келген соң Шәмші Мәскеудегі Чайковский атындағы училищеге оқуға түседі. 1954 жылы оны бітірместен, елге қайтып келеді. Анасы науқастанып жатып, баласын орыс болып кетеді деп қорқып, шақыртып алған.

Ауылға оралған соң үйірмелерге қатысып, клуб меңгерушісі болып қызметке араласа бастады. 1955 жылы Ташкенттегі Хамза Ниязи атындағы музыкалық училищеге музыка теориясы факультетіне қабылданды. Ол жерде іссапармен Ташкентке барған әнші Жамал Омаровамен танысады. Сөйтіп Шәмшіні Алматыға шақырады.Ташкенттегі оқуын бітірмей, Шәмші Алматыға көшіп келеді.

"Бойдақ кезінде мен Жамал апаның үйінде тұрдым. Ол кезде тұрмыс та нашар болатын. Тамақ, шай, су мәселесі студенттерге ауыр кез болатын. Жамал апаның үлкен баласы есебінде тұрдым", - дейді Шәмші Қалдаяқов бір естелігінде.

1956 жылы Қалдаяқов Құрманғазы атындағы консерваторияға оқуға түседі. Ол жерде алты жыл бойы бірінші курс студенті болып жүреді.

Екі мыңнан аса хат келді

Шәмші Қалдаяқов артынан 300-ге жуық ән жазып қалдырды. Сырға толы, мұңға толы нәзік, ырғақты әндері қазақ даласын алақанына салып аялап, әлі де тербетіп келеді.

"Арыс жағасында" әні бір жылдары радиодан беруге тыйым салынған. Бұрынғы әндеріне иірімдері ұқсайды деген желеумен көркемдік кеңестен өтпей қалады. Дегенмен сол кезде "Қазақ радиосының" музыкалық редакциясында жұмыс істейтін Нұрғали Нүсіпжановқа, Ескендір Хасанғалиевқа бұл ән ұнап қалады. Тәуекелге бел айлап, екеуі әнді жазуға кіріседі.

"Дыбыс режиссері шақырып алып, мына әнді өзіміз үшін жазып қояйық деген ой болды. Әнді жазып жатқанда, дауысын естіп қалып, есікті ашып, бірлі-жарым кісілер әннің тамаша екенін айтумен болды. Біз үндемей отырдық, себебі тәртіп қатаң болатын. Көркемдік кеңестен өтпеген ән эфирге жақындамауы керек", - дейді Нұрғали Нүсіпжанов.

Жазылып, дайын тұрған лирикалық ән байқаусызда радиодан беріліп кетеді.

"Ескендірге шаруамыз бітті, тәртіп бұздық, енді жұмыстан шығамыз деп айттым. Аптаның аяғында екі мыңнан аса елден хат келді. Әннің тамаша екенін айтып, жылы лебіздерін жазыпты, - деп еске алады Нүсіпжанов.

Саналы ғұмырында Шәмші Қалдаяқов Мұхтар Шаханов, Сабырхан Асанов, Қадыр Мырза Әли, Жұмекен Нәжімеденов, Нұрсұлтан Әлімқұлов, Төлеген Айбергенов, Зәкір Шүкіров, Тұманбай Молдағалиев, Ғафу Қайырбеков сынды қазақтың дарынды ақындарымен жұмыс істеді.

Сазгер әндері 60-70-жылдардагы жастардың аузында жүрді. Халық арасында әсіресе отаншылдық, елшілдік туралы "Менің Қазақстаным" туындысы айрықша болды. 1986 жылы желтоқсан көтерілісіне қатысушылар Алматы алаңы мен көшелерінде Шәмшінің осы әнін ұран етіп шырқап шықты. 2005 жылы "Менің Қазақстаным" әні Қазақстан Республикасының Мемлекеттік әнұраны болып бекітілді.

"Ол тұс – Ақмоланы "Целиноград" атап, сол жақтағы бес облысты бір өлке етіп, оны Ресей жаққа бермекші болып жүрген кез еді. Осының алдында ғана Оңтүстік Қазақстанның нағыз қазақи үш ауданы Өзбекстанға берілген болатын. Қазақ жері осылайша бөлшектелгелі жатқанда, оның асқақтығын жырлайтын әнұран қажеттігін сезіндім. "Менің Қазақстаным" солай туды. Өлеңін Жұмекен Нәжімеденов жазды. Әнді радиоға Жамал Омарова жаздырды да, ол ән біздің өтінішіміз бойынша күніне бірнеше рет беріліп тұрды. Бұл менің қасиетті қазақ жерін бөлшектеуге білдірген қарсылығым еді", - дейді Шәмші Қалдаяқов естелігінде.

Отбасы туралы не білеміз

Шәмші Қалдаяқов жары Жәмиләмен 31 жасында отау құрады. Бұған сол кезде студенттік қауымды селт еткізген Шыңғыс Айтматовтың "Жәмилә" повесі себеп болыпты.

"Шәкең бойжеткеннің есімін сұрайды. Ол Жәмилә десе, өзінің Шәмші Қалдаяқов деген композитор екенін айтады. "Құдай куә, Жәмилә деген қыз кездессе, үйленемін деген уәдем бар еді. Қарсы болмасаңыз, бас қосайық. Отбасын құрайық деген", - деп еске алды композитордың досы Еркінбай Әлімқұлов.

Осылайша Шәмші мен Жәмиләнің шаңырағында екі ұл дүниеге келді: Әбілқасым және Мұхтар.

"Әкем қазақтың табиғатына жақын әндерді жазғандықтан халық жүрегінен орын алды. Ол – өте мейірімді, ақкөңіл болатын. Айналасындағы адамдарға үнемі қол ұшын беруге асықты. Үйге қонақ шақырғанды жақсы көретін. Бір сөзбен айтқанда, кеңпейіл жан еді. Қыста ешқайда шықпайтын, үйде отыратын. Ал көктем шыға салысымен, туған-туыс, достарын аралап кететін", - деп еске алады ұлы Мұхтар Қалдаяқов.

Шәмші Қалдаяқов жан досы Төлеген Айбергенов дүниеден өткен соң ақынның жары Үрнисаға үйленеді. Ақынның артында қалған шиіттей бес баланы қамқорлығына алады. Алайда Шәмшінің бұл әрекеті көпшілікке ұнамай, достары да теріс айналған.

"Шәмші Қалдаяқов әкемнің жақсы жолдасы болған. Бізді жетілдіремін, жеткіземін деп анама үйленді. Екеуі көп тұрмаған. Шамамен екі жыл тұрған", - дейді Айбергеновтің қызы Салтанат Айбергенова.

Шәмші Қалдаяқов өмірінің соңында Жамбыл облысындағы Дүнген ауылында тұрды. 1991 жылдың 16 қара­шасында дерті асқынып, ауруханаға түсті. Сол жылдың 29 желтоқсанында композиторға "Қазақстанның Халық әртісі" атағы берілді. Халқын сүйген, халқы сүйген сазгер 1992 жылдың 29 ақпанында көз жұмды.

2020 жылы Түркістан облысы Отырар ауданында Шәмші Қалдаяқовтың 90  жылдық мерейтойы қарсаңында композиторға арналған Қазақстандағы алғашқы музей ашылды.

0
Кілт сөздер:
композитор, Шәмші Қалдаяқов
Тақырып бойынша
Алаш идеясы тығырыққа тірелді: Байтұрсынұлы кеңес өкіметі жағына не үшін өтті
"Бұл не деген масқара!": Бейімбет Майлин туралы қызықты деректер
Абай Құнанбайұлы ұрпағының шежіресі
"Қазақ поэзиясының құлагері" атанған Ілияс Жансүгіров туралы не білеміз?
"Халық тағдыры – карта ойыны емес": Міржақып Дулатұлы жайлы қызықты деректер
Қазақтың жері қалай заңдастырылды: Әлихан Бөкейхан туралы қызықты деректер