Полиция қызметкері Азамат Балтабаев

"Ондай сәтте ештеңе ойламайсың". Үш мәрте ерлік жасаған жас полицей нені армандайды?

460
(Жаңартылды 16:31 25.06.2018)
Бүгін Қазақстан полициясының құрылғанына – 26 жыл

АСТАНА, 23 маусым – Sputnik. Нұргүл Абай. Бүгін – Отан үшін отқа да, суға да түсуге даяр, ел қауіпсіздігі мен тыныштығы үшін өмірін қатерге тігіп жүрген батыл жандардың төл мерекесі. Sputnik Қазақстан тілшісі мерекеге орай бірнеше адамды ажалдан құтқарған жас полицей Азамат Балтабаевпен әңгімелескен еді.

"Елімді қорғағаным – ата-анамды қорғағаным"

27 жастағы Азамат Балтабаев құқық қорғау органдарында 2013 жылдан бері қызмет етеді. Ал қазір – Астанада жергілікті полиция қызметі жол-патрульдік полиция полкінің қызмет инспекторы. 

Оңтүстіктегі Сарыағаш қаласында дүние есігін ашқан ол полиция қатарында қызмет етуді бала кезден армандапты. 

"Әкем – жүргізуші, анам дәрі шығаратын зауытта жұмыс істейді. Үй ішінде құқық қорғау органдарында қызмет атқарған ешкім болған жоқ. Десе де, менің осы абыройлы қызметті таңдауымда анамның үлесі болған шығар деп ойлаймын. Бала кезде менің қызыққан дүниеме ол кісі де назар аударып, әрқашан демеу болып жүрді", — дейді Азамат.

Азамат Балтабаев – жергілікті полиция қызметі жол-патрульдік полиция полкінің қызмет инспекторы
© Photo : Астана ІІД
Азамат Балтабаев – жергілікті полиция қызметі жол-патрульдік полиция полкінің қызмет инспекторы
Орта мектепте оқып жүргенде, ата-анасы бала Азаматтың әскери салаға қызығушылығын байқап, Қарағандыдағы Талғат Бигелдинов атындағы әскери мектеп-интернатқа оқуға берген. Ол кезде Азамат небары он төрт жаста. Кейін әскерге аттанып, Отан алдындағы борышын өтейді. Осылай жалғасып, полицияға жұмысқа тұрады.

"Осы салаға қатты қызыққаннан кейін бе, қолды бір сілтеп, тастап кету деген ой ешқашан болған емес. Әрине, оңай емес, кейде түрлі қауіп-қатермен бетпе-бет келесің. Десе де полиция қатарында қызмет еткеніме қуанамын. Елімді, жерімді қорғағаным – ата-анамды, отбасымды қорғағаным деп білемін", — дейді ол.

Қазір Азамат – бір ұл мен бір қыздың әкесі. Қызы бірінші сыныпқа, атұстары балабақшаға барады екен. Болашақта көп балалы әке атануды армандайды екен. 

"Көп балалы болу – әр қазақтың арманы ғой. Әр бала өз несібесімен келеді. Бала – ол бақыт", — дейді аға-лейтенант. 

Бір емес, үш мәрте ерлік жасаған 

Полиция қызметі үнемі қырағылық пен сақтықты, батылдық пен жылдамдықты қажет етеді. Азаматты осы талап үдесінен шыға білген сақшылардың қатарынан деп нық сеніммен айта аламыз. Құқық қорғау органдарында қызмет етіп жүргеніне небәрі бес жыл болса да, үш мәрте ерлік жасаған.

Алғаш рет көпірден секіріп, өзіне қол жұмсамақ болған өзі қатарлас жігітті ажал аузынан аман алып қалады. Оқиға былтыр жазда болған. 

"Таңертең жұмысқа кетіп бара жатсам, жедел басқару орталығынан хабарлама түсті. Қабанбай батыр көшесінде, "Рамстор" көпірінде ер адам суға секіргелі жатыр екен. Әріптесім екеуміз екі-үш минуттың ішінде жетіп бардық. Бас кезінде бақылап, сөзге тарттық, ондағы мақсатымыз – секірем деген ойынан айныту болатын. Алайда әрекетімізден түк шықпады. Телефонмен сөйлесіп тұрған еді, бір кезде телефонды төменге лақтырып, "прощайте" деді, суға құлады. Мен еш ойланбастан соңынан секірдім. Менің артымнан Франция елшілігінің қауіпсіздік қызметінде істейтін полицей де суға күмп берді. Екеулеп жаңағы жігітті аман-есен шығарып алдық", — деп еске алды сол күнді Азамат. 

"Ондай сәтте ештеңе ойламайсың. Сенің бар ойың – адамды аман алып қалу. Көпірден секіргенде, өз басымды емес, ана жігітті құтқаруды ғана ойладым", — деді ол. 

Тағы бір де қырағы полицейлер Астанадағы элиталы тұрғын үйлердің бірінде пәтер жанып жатқанын көріп, жедел басқару орталығына хабар береді. Айтуынша, әріптесі екеуі сол күні Сарайшық-Қабанбай батыр қиылысы жағында кезекшілікте жүрген. Бағдаршамда тұрғанда, көп қабатты тұрғын үйдің үшінші қабатындағы пәтер өртеніп жатқанын көзі шалған.

Жас полицей Азамат Балтабаев
© Photo : Астана ІІД
Жас полицей Азамат Балтабаев

"Әріптесім екеуміз жүгіріп келіп, қызыл жалын щарпыған үйден көршілерді шығара бастадық. Алтыншы қабатқа көтеріліп бара жатқанда, немересін ерткен апа кезікті. Әжей өздігінен жүре алмайды екен. Арқама салдым да, бірінші қабатқа дейін түсірдім.

Қайтадан көтерілгенімде, 11-қабатта аяқ-қолы жоқ мүгедек ер адамды көрдім. Оны да арқама салып, сыртқа шығардым. Сөйтіп барлық тұрғынды шығарып алдық. Үшінші қабаттағы өрт төртінші қабатқа ауысты. Балкон түгі қалмай, жанып кетті", — деп баяндады аға-лейтенант. 

27 жастағы Азамат Қанатұлының ерлігі осымен шектелмейді. Осыдан үш күн бұрын жас полицей 6 жасар баланы ажалдан аман алып қалды. 

"Кешкі бестер шамасында Қобыланды батыр көшесіндегі тұрғын үйдің тоғызыншы қабатында кішкентай бала терезені ашып, тақтайшасында жүр деген хабарлама түсті. Хабарламаны алғаннан кейін, жаңағы мекенжайға келдік. Көп ұзамай, артымыздан ТЖК құтқарушылары да келіп жетті. ТЖК көлігінің баспалдағымен тоғызыншы қабатқа көтеріліп, ішке кірдік. Үйде алты жасар ұл мен сегіз жасар қыз жүр. Олардың жасын кейін білдік. Ұл бала жылап жүр, соған қарағанда, терезені ашып, ата-анасын іздеген шығар деп ойлаймын. Әке-шешесі жұмыста, есікті сырттан құлыптап кетіп қалған. Сөйтіп балаларды киіндіріп, Алматы АІІБ-ға апардық. Көп ұзамай ата-анасы келіп алып кетті", — деп әңгімеледі астаналық тәртіп сақшысы. 

"Мақсат – марапатталу емес"  

… Өзінің әріптестеріне сөзбен емес, іспен үлгі көрсетіп жүрген Азамат осылай санайды. 

Алғашқы марапатын 2017 жылы, Астана ішкі істер департаментінің сол кездегі басшысы, генерал-майор Амантай Әубәкіровтің қолынан алған. "Қазақстан полициясының 25 жылдығы" медалімен марапатталған.Одан кейін Астана әкімі Әсет Исекешев "Үздік полицей-2017" мүсіншесі мен грамота табыс етеді. Ал былтыр желтоқсанда қала әкімдігінің жастар саясаты басқармасы ұйымдастырған шарада "Ерлігі үшін" номинациясының жеңімпазы атанады.

  • Марапаттау сәтінен
    Марапаттау сәтінен
    © Photo : Азамат Балтабаевтың жеке архивінен
  • Марапттау сәтінен
    Марапттау сәтінен
    © Photo : Азамат Балтабаевтың жеке архивінен
1 / 2
© Photo : Азамат Балтабаевтың жеке архивінен
Марапаттау сәтінен

"Адам өмірін құтқару – біріншіден, біздің жұмысымыз. Екіншіден, міндетіміз. Біз үшін ең үлкен марапат – жұмыстан отбасыңа, бала-шағаңа аман-есен оралу", — дейді ерлігін айтып мақтануды жөн көрмейтін Азамат. 

"Полицейлерді парақор деп айтатындарға ренжімеймін"

Аға-лейтенант Азамат әр адам өз ісіне өзі жауап беруі керек деп санайды.

"Жұрттың не айтатында шаруам жоқ, оларға ренжімеймін де. "Бір құмалақ бір қарын майды шірітеді" дейді ғой. Мен өз әрекетіме жауап беремін. Басқалардың не істеп жүргені қызық та емес. Егер маған біреу келіп, "Азамат, сен парақорсың" деп намысыма тиетін сөз айтса, әрине мен ашуланамын. Өйткені мен нәпақамды адал тауып жүрген жанмын. Ал полицейлер парақор деген әңгіме, мен танымайтын бәзбіреулердің арасындағы әңгіме. Не айтса да, өздері білсін. Мен солай ойлаймын", — дейді ол. 

Мемлекет қолдан келгенше құқық қорғау органдарының қызметкерлеріне көңіл бөліп жатыр. Полицейлердің мәртебесі әрдайым жоғары болған, бола береді дейді аға-лейтенат.

"Хоббиім – футбол ойнау" 

Полицейлердің күнделікті жұмыс режимі таңғы сағат бес жарымнан басталады. Таңмен таласа тұратын Азамат  06:10-да қызметіме кірісіп кетемін дейді. Үйге кешкі тоғыз-ондарда бір-ақ оралады. 

"Таңғы бесте тұрып, кешкісін тоғызда келгеннің өзі спорт деп ойлаймын. Аптасына екі рет физикалық дайындық, жауынгерлік дайындық болып тұрады. Ал сәрсенбі мен жексенбі күндері мектептің стадионында әріптестеріммен футбол ойнаймын. Бұл менің бала кезден бергі келе жатқан хоббиім", — дейді ауылда доп қуалап өскен полицей. 

Футболды жаны сүйсе де, Ресейде өтіп жатқан әлем чемпионатын көрмейді екен. Оған уақыт та жоқ.

460
Кілт сөздер:
марапттау, ерлік, сұхбат, полиция, Азамат Балтабаев, Астана
Солақай, архивтегі сурет

Мамандар солақайлардың қандай ерекшелігі болатынын айтты

825
(Жаңартылды 22:06 13.08.2020)
13 тамыз – халықаралық солақайлар күні. Техникалық құрал-жабдықтардың басым бөлігі оң қолмен жұмыс істейтін адамдарға арналып шығарылады. Сондықтан бұл бастаманы 1984 жылы солақайлардың халықаралық конфедерациясы көтерді

АЛМАТЫ, 13 тамыз – Sputnik. 1992 жылдан бастап солақайлар күні ресми түрде мерекелік күнтізбеге қосылды. Sputnik Қазақстан тілшісі солақайлардың ерекшелігі мен солақай балалар мектепте қандай қиындықпен бетпе-бет келетінін біліп көрді.

Жаны нәзік болады

Статистика бойынша, әлем халқының 10%-і – солақай адамдар. Психолог Балабек Сақтағанның айтуынша, компьютерден бастап көлікке дейін оңқай адамдарға бейімделіп жасалғандықтан, солақайлардың өмірінде біршама қиындық туындайды. Мұны психолог солақайлардың бірі ретінде және адамдармен жұмыс істейтін маман ретінде айтты.

"Солақай адамдар кез келген ортаға тез бейімделгіш болады. Сондықтан оңқайларға арналып жасалған заттарды тез үйреніп алады. Солақайлар көздеген мақсатына жету үшін еңбектен де қашпайды. Солақай адамдарда мидың оң жақ жартышары мен сол жақ жартышары өте тығыз байланысқан. Алайда солақайларда оң жақ жартышары жақсы жұмыс істейді", - дейді психолог Сақтаған.

Сол себепті солақайлар қарым-қатынастың логикалық жағына көбірек мән береді. Сөйлеу қабілеті де өте жақсы дамыған.

"Олар лидер болуға бейім келеді. Бұған қиындыққа қарамастан, барлық затқа тез үйреніп алатын қабілетінің де әсері бар. Ал мінез жағына келер болсақ, солақайлардың жаны өте нәзік, жағымсыз жайттардан көңіл-күйі тез бұзылады. Олар жан-жағындағы адамдардың қайғысын, қиындығын өз басынан өзіне қабылдап алады. Өйткені, солақайларда қиял қатты дамыған. Дүниені, қоршаған ортаны тұтастай көреді", - дейді психолог.

Айтуынша, солақайлардың арасында шығармашылық адамдар көп кездеседі. Психолог сөзін нақтылау үшін Юлий Цезарьдың, Уинстон Черчилль, Наполеон мен ағылшын патшайымы Елизаветаның, Бетховен және Мэрилин Монроның солақай болғанын айтып өтті.

Ең жиі қойылатын сұрақ

Ал 23 жастағы алматылық бойжеткен Жібек Құсайын солақайлардың мектеп қабырғасында жиі бетпе-бет келетін қиындықтары жайлы айтып берді.

"Мектепте диктант, бақылау жұмысын тез жазу керек болған кезде, солақай болғандықтан үлгермей қалатынмын. Себебі, солақайлар қаламды басқаша ұстайды. Соған байланысты мектепте бірнеше мұғалім ескерту жасады, тіпті арасында ұрысқандар да болды. Осы жағынан мектепте қатты қиналдым", - дейді Жібек.

Солақайлар күні
© Photo : Жібек Құсайынның жеке архивінен алынды
Солақайлар күні

Айтуынша, мектепте солақай екенін сыныптастары тақтаға шыққан кезде байқаған. Себебі, солақайлар өз жазғанын денесімен жауып қалады. Сондай-ақ, үзілісте "мына әріпті қалай жазасың?" деп қызығушылық танытады.

"Оң қолмен жаза аласың ба?" деген ең көп қойылатын сұрақтың бірі. Тіпті арасында саған оң қолмен жазуды үйреткісі келгендер де болады. Соған қарамастан, мектепте солақай балаларға арналған жарыстар ұйымдастырылатын. Соның бірі – "солақайлар спартакиадасы". Жыл сайын осы жарысқа қатысып, бір марқайып қалатынмын", - деп толықтырды ол.

Айтуынша, солақай екені дастархан басында ас ішкен кезде қатты байқалады. Кейде мұсылман елдерінде сол қолды лас қол деп санайтынын айтып, оң қолмен ас ішуге үйрен деп кеңес берген туыстары да болыпты.

"Сол ескертудің өзі жүрегіме қатты тиетін. Себебі мен мұны кемшілік ретінде қараған емеспін, мен осылай жаратылдым. Адамдардың көп бөлігі оң қолымен жұмыс істейді, солардың арасында өзімді ерекше сезінемін. Жалпы, солақай болудың өзі – ерекшелік", - дейді Жібек Құсайын.

Солақай болу – ерекшелік немесе кемшілік емес

Ал балалар психологы Аида Тұрғазы солақай болу адам миының бір бөлігі доминант болуымен ғана ерекшеленетінін айтты.

"Адам көп істі оң қолымен жасайтын болса, мидың сол жақ бөлігі белсенді жұмыс істейді деген сөз. Егер сол қолды белсенді қолданатын болса, мидың оң жақ жартышары жақсы жұмыс істейді. Бар ерекшелік осы. Жұмыс істейтін қолға байланысты, мидың бір бөлшегі басымдық танытады. Мидың сол жақ жартышары аналитика, анализ, логика, сан, математикаға жауап берсе, оң жақ бөлігі креативті ойлау, түйсік, әлемді қабылдауда адамның сыртқы келбетіне қарау, эмоция, музыкаға, шығармашылыққа жауап береді", - дейді Тұрғазы.

Сондықтан сол қолмен жұмыс істейтін балалар ерекше ойлайды. Солақай бала шығармашылыққа бейім болады. Армандауы, қабылдауы, музыкадағы ритмді сезуі, түстерге мән беруі жақсы дамиды.

Посмотреть эту публикацию в Instagram

Публикация от ПСИХОЛОГ /АИДА ТҰРҒАЗЫ (@aidaturgazy_)

Сонымен қатар психолог егер бала ата-анасынан басқа адамдардың оң қолмен жазатынын, не себепті өзінің солақай екенін сұраса, не деп жауап беру қажет екенін айтты.

"Балаға адамдардың әртүрлі болатынын, кей адамның бойында ерекшелік бар екенін айтып, талқылау методикасы арқылы әңгімелесу керек. Баланың түсіну, қабылдау деңгейіне қарай жғдайды, адамдарды талқылап, түсіндіру қажет", - дейді ол.

Солақай болуды ерекшелік немесе кемшілік деп емес, қалыпты жағдай деген түсінік қалыптастырған жөн, деп толықтырды Тұрғазы.

825
Кілт сөздер:
қол қою
Ермек Тұрсынов

"Бұлардың істеп жүргені - мазақ": Ермек Тұрсынов ашық сұхбат берді

4252
(Жаңартылды 23:20 07.08.2020)
Кинорежиссер бір жылдан бері қандай ұсынысы әлі де жүзеге асырылмағанын, кімнің фильмдері көңілінен шықпайтынын айтты

АЛМАТЫ, 7 тамыз – Sputnik. Қазақстандық кинорежиссер, сценарист, Қазақстан кинематографистер одағының төрағасы, ұлттық қоғамдық сенім кеңесінің мүшесі Ермек Тұрсынов ұлттық кеңестегі ұсынысынан кейін мәдениет министрімен қандай қарым-қатынаста екенін, сондай-ақ, қазіргі кино жайлы ойын Sputnik Қазақстан тілшісіне айтып берді.

Ұлттық кеңестегі ұсыныс

"Ұлттық қоғамдық кеңес құрылған кезде көбіне саясатқа байланысты мәселелер көтерілген болатын. Біраз нәтижелі жұмыс жүргізілді. Әсіресе, митингіге байланысты сұрақтардың жауабы шешілді. Бірнеше салмақты, маңызды шешім қабылданды деп айтуға болады. Ал мен мәдениетке байланысты мәселені көтердім", - дейді Тұрсынов.

Ермек Тұрсынов
© Photo : Ермек Тұрсыновтың жеке архивінен алынды
"Министрмен келіспей қалдық"

Ұлттық қоғамдық сенім кеңесінің 2019 жылы өткен отырысында Ермек Тұрсынов мәдениет және спорт министрлігін бөлуді ұсынды. Тұрсыновтың айтуынша, содан кейін мәдениет министрі Ақтоты Райымқұлова режиссерға қоңырау шалған.

"Ол кісіге менің ұсынысым ұнаған жоқ. Мәдениет пен спортты бөлуді ұнатпады. Сөзге келіп қалдық деп айтуға келмес, бірақ пікіріміз екі түрлі болды. Келіспей қалдық. Ал көпшілік менің айтқанымды өте жақсы қабылдады. Қазірге дейін сол отырыста айтқан сөзімді желіде жариялап отырады", - дейді режиссер.

Ермек Тұрсынов сол отырыстан бері бір жылға жуық уақыт өтсе де, ұсынысының еш нәтиже бермегенін айтып өтті. Алайда республика аумағын аралаған кезінде адамдар ілтипат танытып, режиссер пікірімен толық келісетінін жеткізетін көрінеді.

"Ұлттық кеңес мүшелері мәдениет пен спортты бөлу туралы ұсынысымды өте жақсы қабылдады. Мен қазір де солай ойлаймын. Бәрі мәдениеттен басталады", - дейді Тұрсынов. Ең өкініштісі – сол ұсыныс тек сөз болып қалды, деп толықтырды ол.

"Кино үйі" төңірегіндегі дау

Қазақстан кинематографистер одағының төрағасы одақ жұмыс істейтінін, алайда "Кино үйі" төңірегіндегі даудың екі жылдан бері шешімі табылмай жатқанын айтты.

"Кино үйі" мәселесі бір орыннан жылжымай тұр. Екі жылдан бері соттасып жатырмыз. Қара шаңырағымызды өзімізге қайтара алмай жүрміз. Сот жалғасып жатыр, қашан бітетіні тіпті белгісіз. Оны ешкім айта алмайды. Бармаған жерім жоқ. Қазір одақ мүшелері отырып жұмыс істейтін орын жоқ. Кейде "Қазақконцерт" ғимаратында, кейде мейрамханада кездесіп, жиналыс өткіземіз. Кейде "Қазақфильмнің" бірінші қабатындағы аядай бөлмеде жиналамыз", - дейді Тұрсынов.

Айтуынша, бұл мәселе кеше туындаған жоқ. Бір кездері одаққа басшылық еткен кісі "Кино үйінің" жартысын сатып жіберген. Одан кейін де басшылыққа келгендер қалған жарты бөлігін жалға беріп қойған. Содан бері сот процесі жүріп жатыр.

"Қазақфильм" басшылығы туралы

Ермек Тұрсыновтан бір салада жүрген әріптесі Ақан Сатаевтың "Қазақфильмге" басшы болып тағайындалғанына қатысты пікірін де сұрадық. Алайда режиссер бұл шешімнің артында жаман оқиға тұрғанын, алайда дәл қазір ашып айта алмайтынын жеткізді.

"Мұны дәл қазір ашып айта алмаймын. Себебі бұл мәселе қазір талқыланып жатыр. Қай жаққа шығаратынын айта алмаймын. Бірнеше аптада бұл мәселе шешіледі. Сатаевтың алдында "Қазақфильмді" Арман Әсенов басқарды. Оны бұл қызметте тоғыз ай қызмет істегеннен кейін орнынан алып тастау, меніңше, қате. Не болатынын көреміз", - дейді Тұрсынов.

Айтуынша, "Қазақфильмді" экономикадан хабары бар маман басқаруы керек.

"Қазақта "қисық аяққа қызыл кебіс не керек?" деген сөз бар. Режиссер – өнердің адамы, ал бұл қызметке есептің адамы, экономиканы білетін адам керек", - деді Ермек Тұрсынов.

"Істеп жүргені - мазақ"

"Тақиялы Періште", кешегі "Қыз Жібек" фильмдері ақша үшін жасалған жоқ. Бұл киноның авторлары ең алдымен елдің көңілін, елдің санасын ойлады. Ақша жағына келер болсақ, ол кейінгі заманның "модасына" айналып кеткен ұғым. Иә, ақшаға да мән беру керек, бірақ ақшадан басқа ешқандай мақсат болмаса, ол шедевр болмайды", - дейді Тұрсынов.

Премьера фильма Томирис
© Sputnik / Владислав Воднев
"Томирис" фильмінің премьерасы

"Ал арзанқол фильмнің миллиондап табыс табуы – көрерменнің надандығын көрсетеді, - деп жалғастырды Тұрсынов. - Қоянбаевтың түсіргенін кино деп айтуға болмайды, осыны адамдарға айтып түсіндіру керек. Баян Алакөзова да кітап жазды, бірақ ол әдебиет емес. Нұртас Адамбаев, Нұрлан Қоянбаев, Қайрат Нұртас пен Төреғалидің түсіріп жатқаны кино емес. Кино деп "Тақиялы періште", "Атамекен", "Қыз Жібекті" атауға болады. Ал бұлардың істеп жүргені – мазақ".

Сонымен қатар Тұрсынов "Томиристі" кино деп санамайтынын, бірақ оған әртістік құрамның еш кінәсі жоқ екенін айтты.

"Томирис" – кино емес. Бұған басқа алып-қосарым жоқ. Әртістердің еш жазығы жоқ, қойылған тапсырманы орындауға тырысты. Негізгі жауап беретін – режиссер", - деп түйіндеді сөзін Тұрсынов.

Режиссер Ермек Тұрсынов
© Photo : Ермек Тұрсыновтың жеке архивінен алынды
Ермек Тұрсынов режиссерлік мансабын "Келін" фильмінен бастаған. 2012 жылы режиссердің "Шал" фильмі шықты

Ермек Тұрсынов 1961 жылы Алматы облысында дүниеге келген. Режиссерлік мансабын "Келін" фильмінен бастаған. 2012 жылы режиссердің "Шал" фильмі шықты. Сонымен қатар Тұрсынов бірқатар фильмге сценарий жазған.

4252
Кілт сөздер:
Ермек Тұрсынов, режиссер
Тақырып бойынша
"Томиристің" қазақшасы қайда?": Ақан Сатаев халықтан кешірім сұрады
"Қыз Жібекті" үш жыл түсірдік": актер әрі режиссер Асанәлі Әшімов жайлы не білеміз
Тұрсынов Димаштың жетістігіне ортақтасатын шенеуніктерді сынап тастады
Режиссер Ақан Сатаев басшылық қызметке тағайындалды
Белгілі режиссер Ақан Сатаев тұңғышын ұзатты – фото 
АҚШ-тың F-16 әскери ұшағы Ирактың Балада әскери базасында, архивтегі сурет

Иракта болған соғыстың әлемге қандай әсері тиді

0
Автор "Соғысты бастау. Буш әкімшілігі Американы Иракқа қалай итермеледі" кітабын жаза бастағанға дейін Буштың отбасымен достық қарым-қатынаста болған

АҚШ-тың қазіргі ұлттық апатына Ирактағы сәтсіз (немесе арандатқан) оқиғалар себеп болған: дәл қазір бұл айқын сериялар сияқты. Жақында Америкада жарық көрген кітапта 2003 жылдың наурызында Иракқа басқыншылық әрекетті бастау туралы шешімді кім және қалай қабылдағанын егжей-тегжейлі талданған.

Бұл кітап осынысымен ғана жақсы емес. Сонымен қатар бұл жерде сол кездегі басқарушы топ – Джордж Буш пен оның өзге де серіктестерінің бірегейсіздігі ғана емес деген тақырыпта арандату пікірталасын тудырды. "Ал бірегейсіздік қайдан пайда болады?" дегенге нақты себептер де бар.

Әңгіме ауаны Роберт Дрейпердің "Соғысты бастау. Буш әкімшілігі Американы Иракқа қалай итермеледі" (To Start a War, by Robert Draper) деп аталатын жұмысы туралы өрбімек. Автор осы кітапты жаза бастағанға дейін Буштың отбасымен достық қарым-қатынаста болған. Ол бұл кітапты жаза бастағанда, экс-президент онымен сөйлесуден бірден бас тартқан. Ал сол кездегі оның серіктестері бас тартпаған. Дрейпер шенеуніктерден алынып, сол уақыттарда жарияланған жүздеген сұхбаттарды жинақтады. Өйткені, бұл материалдар әрдайым оқуға жарамағанмен, өте пайдалы еді.

Ендеше, бұл мәселенің астарына америкалық азамат ретінде емес, адами көзқараспен үңілу керек. Ирактағы соғыс Америка мен әлемге не әкелді?

90-жылдардағы жағдай осы әлемді басқаратын жалғыз ғана держава бар деген елес кезді. Себебі, сол кездегі держава әлсіз қарсыласпен соғыста айқын жеңіске жете алатындығын әлемге көрсетті (өткен ғасырдың 60-70 жылдарындағы үндіқытайдағыдай емес). Бірақ мұндай жеңіс жеңімпазды жойып жібереді.

Мұндай жағдайда жақын одақтастар (Германия мен Франция), сондай-ақ мейірімді серіктестердің (Ресей) өзіндік көзқарасы болуы тиіс және қажет жағдайда Американы елемесе, ол орынды еді.

Америка өзінің барлық қаржылық және басқа да күштерімен бір елді (яғни Иракты) басып алу арқылы оны бақытқа кенелтіп, гүлдендіре алмады. Бұл әлемдегі ондаған мемлекетті дұрыс ой мен іс-әрекетке әкелуде АҚШ-тың (батыстың да) саяси және құндылықтар жүйесі экспортқа жарамсыз дегенді білдіреді. Яғни, бұл жерде Америкасыз өтіп қана қоймай, қажет болса айналып өту деген сөз.

Егер Ирак авантюрасы болмағанда – қазіргі қаржылық қиындықты айтпағанда, америкалық қоғамның, бүкіл басқару жүйесінің бүгінгідей бүлінуі мен идеологиялық күйреуі болмас па еді? Қалай болғанда да, Ирак мұнда айтарлықтай өзіндік үлесін қосты.

Дрейпердің кітабы бізге ең алдымен америкалық барлаудың деградациясына қатысты кездейсоқ сюжетті көрсетеді. 90-шы жылдардың соңында ЦРУ-дің бірнеше бөлікке бөлінуіне байланысты Билл Клинтон әкімшілігімен арада  проблемалар туындағаны белгілі болды. Бірақ содан кейін 2001 жылдың 11 қыркүйегінде террористік шабуыл болып және сол кездегі ведомство басшысы Джордж Тенет ықпалды жандандыруға үміттенді.

Айтпақшы, ЦРУ-дің 90-жылдардағы сәтсіздіктерінің өзіндік және әртүрлі себептері болды. Бірақ содан кейін күлкілі жағдай орын алды. Атап айтқанда, Таяу Шығыста (бүкіл Ирак тарихының нәтижелері бойынша белгілі болған) ақылды әрі қабілетті мамандардың жетіспеушілігі туындады. Содан кейін Тенеттен болмағанды болдыру талап етілді. Яғни, Ирак жетекшісі Саддам Хусейн 11 қыркүйектегі террорлық шабуылды ұйымдастырған "Аль-Каидамен"* құпия одақтас болғанын және АҚШ-қа қарсы жаппай қырып-жою қаруын дайындап жатқандығын дәлелдеуі керек.

Ал мұндай жағдайда нашар барлау қызметі өзін қалай ұстайды? Жалған деректер жасап, оған сенуді сұрайды. Айтпақшы, "Америкалық сайлауға Ресей араласты" деген ашық айыптауға негізделген жалған деректерді 2003 жылдармен салыстырып қарағанда жағдай әлі де өзгерген жоқ. Жалпылама түрде алғанда ақылды барлау қызметі мемлекет үшін көп ақша үнемдеп, ал ақымақ үлкен проблемалар туғызады.

Бірақ бір ведомствоның сәтсіздікке ұшырауы – мұның өзі ерекшелік. Егер Джордж Буш жеке өзі мен негізгі лауазымдарға тағайындаған адамдар ЦРУ-дан мұндай жалған ақпаратты талап етпегенде, Ирак апаты болмайтын еді. Осылайша, Теннет өзінің кеңсесін Саддамды АҚШ-қа қауіп төндіруші идеясын "халыққа сататын" агенттікке айналдырды. Бірақ оны сол дәуірдің барлық басты кейіпкерлері – қорғаныс министрінің орынбасары Пол Вулфовиц пен оның бастығы Дональд Рамсфелд, вице-президент Дик Чейни және ең алдымен президенттің өзі мәжбүрледі.

Мұны неліктен жасады? Өйткені, олар Американың кедергісіз басшылығы ретінде бүкіл әлемдегі жаһанданудың идеологтары болды. Олар сол бұрынғы лауазымдарында, 90-жылдардың соңында Конгрестің "Иракты азат ету актісін" қабылдауға қол жеткізді. Өздері комиссия құрып, іс жүзінде Ирактан келетін "қауіпті" ЦРУ байқамады деп айыптады (сонымен бірге Иран мен Солтүстік Корея да бар). Ал лаңкес террористер Нью-Йоркке соққы жасаған кезде ел басқарылмайтындай күйге душар болды.

Ал енді Бушқа келер болсақ, кітапта Саддам жай құбыжық еместігі және оны билікте қалдыру мүмкін емес екендігі айтылған.

Дрейпердің сөзіне қарағанда, әкімшілікте Иракта соғыс бастау туралы бір де бір пікірталас болмаған. Әңгіме, тек қана қашан және қалай болатыны туралы өрбіген.

Демек, идеялар алдын-ала іске асқан кезеңде, фактілер де оған сәйкес келуі керек. Олай болмаған жағдайда мемлекеттегі билеуші ​​таптың надандығы мен тозуы орын алады. Президенттер мен премьер-министрлерді немесе патшаларды қандай-да бір жолмен өзгерту мүмкін-ау, ал жалпы ұлтты ауыстыру қиын.

* – Қазақстан мен Ресейде тыйым салынған террористік ұйым.

0
Кілт сөздер:
соғыс, Джордж Буш, АҚШ