Айдын Әбитаев бортсерік

"Жолаушыларға жақындауға қорықтым": бортсерік басынан кешкен жағдайды айтып берді

1829
(Жаңартылды 18:15 12.07.2020)
12 шілдеде бүкіләлемдік азаматтық авиация бортсерігі күні аталып өтеді. Кәсіп иесіне қойылатын талап пен қызметтегі қызықтар жайлы қазақстандық бортсерік әңгімеледі

АЛМАТЫ, 12 шілде – Sputnik, Айгерім Таубай. Кәсіби мереке қарсаңында Air Astana әуе компаниясында төрт жылдан бері қызмет етіп келе жатқан бортсерік Айдын Әбитаев Sputnik Қазақстан тілшісіне қызметінің қыр-сыры туралы айтып берді.

- Айдын, бортсерік болуыңыздың қандай да бір ерекше себебі бар ма? Бала кезіңізден арманыңыз ба, әлде есейе келе ел көруге деген қызығушылық пайда болды ма? Неше жылдан бері әуе компаниясында қызмет етіп келе жатырсыз?

Төрт жыл екі айдан бері бортсерік болып қызмет етемін. Бұл мамандықты әлемдегі мәртебелі мамандықтардың бірі деп санаймын. Менің де өге әріптестерім секілді бұл салаға әлемді шарлап, әртүрлі елдің салт-дәстүріне, өміріне үңілгім келді деуге болады. Сонымен қатар мектеп кезінен ағылшын тіліне жақын болдым. Осы салада тіл жағынан да көп тәжірибе жинадым.

- Бортсерік болу үшін қандай талап қойылады. Сынақтардан қалай өттіңіз?

Кез келген сала сияқты, бортсерік боламын деген үміткерге бірнеше талап қойылады. Ең алдымен, үміткер қазақ, орыс, ағылшын тілін жетік білуі, еркін сөйлей алуы қажет. Қосымша қытай және түрік тілін білсе, құба-құп. Ұшақ бортындағы жұмысымыздың ең басты бөлігінің бірі жолаушыларға қызмет көрсету болғандықтан, осы салада тәжірибе болғаны жөн. Тартымды келбет те рөл ойнайды. Ер адамның бойы кем дегенде 170 см, әйелдердікі кем дегенде 165 см болу қажет деген талап та бар. Сондай-ақ, жас жігіттер үшін әскери есепке алу құжатының болуы маңызды.

Стюард Айдын Әбитаев
© Photo : Айдын Әбитаевтың жеке архивінен алынды
Айдын бірінші іріктеуден өте алмай, екінші рет бақ сынап көргенін айтады

Егер үміткер осы талаптарға сай болса, компанияның сайтында көрсетілген поштаға түйіндеме және түрі анық көрінетін фото жіберуі қажет.
Өзім жайлы айтар болсам, мен де іріктеуден бірден өте қойған жоқпын. Бірінші рет іріктеудің барлық кезеңін өтіп, соңғы кезеңінен "құлап қалдым". Екі жыл бойы ағылшын тілінде ешкіммен сөйлеспей, тәжірибе болмағандықтан, аздап ұмытып қалсам керек. Алайда екінші рет бағымды сынап көрдім. Бұл жолы дайындығым мықты болды. Қайтадан құжат жіберу үшін арада жарты жыл өту қажет. Бұл салаға қызыққаным соншалық, жарты жыл бойы ағылшын тілін қайталап, дайындалдым. Екінші рет тапсырғанда сынақтардан сүрінбей өту оңайға түсті.

- Қызмет бойынша қанша елді көріп, ішкі рейстерде қай қалаға бару мүмкіндігіне ие болдыңыз?

Бортсеріктер де ұшқыштар сияқты әуеде өткізген сағатын санайды. Сайтта қанша сағат ұшқанымыз көрініп тұрады. Қызмет бабымен 16 мемлекетте болдым. Кей мемлекеттің бірнеше қаласын көрдім. Мысалы, Ресейдің Мәскеу, Санкт-Петербург қаласына бардым. Қазақстанды алатын болсақ, осы жұмыстың арқасында Нұр-Сұлтан, Алматы, Қостанай, Орал, Атырау, Ақтау қалаларын көрдім.

- Ұшақта қызықты, есте қаларлық оқиғалар жиі болып тұра ма?

Жұмыста күн сайын түрлі оқиға болады. Арасында ерекше есте қалатыны да бар. Бірде Лондоннан Нұр-Сұлтан қаласына шотландиялық футбол жанкүйерлері келді. Шамамен алты жарым сағаттай ұштық. Жолаушылар алты сағат бойы ұшақта әндетіп, көңіл көтеріп келді. Тамақпен түрлі сусындар беріледі. Ұшақ қонуға жақындаған кезде арбамен ұшақ салонына кірдік. Сонда жанкүйерлер салонның басынан аяғына дейін бір қатарға тізіліп тұрып, ыдыстарды бір-біріне беріп, бізге жинап берді. Ең қызығы, барлық шотландиялық ер адам белдемше киіп алған еді. Бұл ол кісілер үшін қалыпты өмір, үйренген киімі. Ал біз мұндайды күнде көрмегендіктен, өте қызық болып көрінді.

Айдын Әбитаев
© Photo : Айдын Әбитаевтың жеке архивінен алынды
Бортсеріктер де ұшқыштар сияқты әуеде өткізген сағатын санайды

- Карантин кезінде жұмыс істеуде қандай қиындық бар? Жолаушылар барлық қорғаныс шараларын сақтай ма?

Карантин жолаушылармен қатар бортсеріктерге де көп әсерін тигізді. Үнемі бетперде, қолғап тағып жұмыс істеу керек. Бірақ уақыт өте келе оған да үйреніп кетеді екенсің. Ең бастысы – әріптестеріміз бен жолаушылардың қауіпсіздігі. Соны жолаушылар да өз тарапынан есте сақтап жүрсе дейміз. Себебі әр рейсте кем дегенде 3-4 жолаушы бетпердесін киюден бас тартып немесе ұшу барысында шешіп қояды. Ондай жағдайда мұрын мен ауызды жабатындай етіп тағу керек екенін қайта-қайта айтуға тура келеді.

- Бортсерік қызметі адамның қандай қасиетін, қырын дамытады деп ойлайсыз?

Бортсерік болған адам психолог болып алады. Уақыт өте, тәжірибе жинай келе, ұшақ бортына келген жолаушылардың қандай екенін бірден аңғаруды үйренеді екенсің. Ұшақтағы барлық жолаушыны жақының секілді жақсы көріп тұрасың. Бірақ кейде әртүрлі жағдайға байланысты еркелігін, көңіл-күйінің жоқ екенін, ұшудан қорқатынын көрсететіндер де бар. Бортсерік ретінде әр жолаушының көңілін аулап, барынша көмектееміз. Әр жолаушының бабын табуға тырысып, ұшақтан барынша көтеріңкі көңіл-күймен шығу үшін бар күшімізді саламыз. Әсіресе, бала ерткен аналарға, балалар мен қарт кісілерге, мүмкіндігі шектеулі азаматтарға ерекше көңіл бөлінеді.

- Бортсерік болу ер адамның жұмысы емес деп бағалайтындар да бар. Қалай жауап берер едіңіз?

Бортсерік, ең алдымен, ұшақ бортындағы жолаушылардың қауіпсіздігін қамтамасыз етіп, әлемдік стандарттарға сай үздік қызмет көрсетуге жауапты. Жұмысты ер адамға немесе әйелге арналған деп бөлуді құптамаймын. Қолыңнан келіп тұрса, денсаулығыңа зақым келмесе, табыс пен жан дүниеңе ләззат сыйласа болғаны. Керісінше, осы салада ер азаматтардың көп болғанын қалаймын. Ұшақ ішінде арба мен контейнерлердің өзі өте ауыр болады. Оларды қозғалтып, жылжыту оңай емес. Кейбір жүк сөресін жабу тіпті қиын. Сондай кезде экипаж ішінде ер азамат болса, әріптестеріміз де қатты қуанады. Жеке өзім бортсерік екенімді мақтан тұтамын.

- Алғаш рет бортсерік ретінде әуеге көтерілген сәт есіңізде ме, қандай сезімде болдыңыз?

Шыны керек қатты қобалжыдым. Тіпті жолаушыларға жақындауға қорықтым. Өте баяу қимылдап, көп дүниеге таңғалдым. Жолаушының үстіне бір зат төгіп аламын ба деп уайымдадым. Бұл мектептен барлық бортсерік өтті деп ойлаймын. Уақыт өте келе тәжірибе жинақтайсың. Әріптестерім қолдау көрсетіп, ол үрейден де арылдым.

  • Айдын Әбитаев
    "Бортсерік болған адам психолог болып алады"
    © Photo : Айдын Әбитаев жеке архивінен алынды
  • Айдын Әбитаев
    "Жолаушының үстіне бір зат төгіп аламын ба деп уайымдадым"
    © Photo : Айдын Әбитаев жеке архивінен алынды
  • Айдын Әбитаев
    "Осы салада ер азаматтардың көп болғанын қалаймын"
    © Photo : Айдын Әбитаевтың жеке архивінен алынды
1 / 3
© Photo : Айдын Әбитаев жеке архивінен алынды
"Бортсерік болған адам психолог болып алады"

Ұшу барысында ең қорқыныштысы – ашық аспан кезіндегі турбуленттілік. Бұл ешқандай радар арқылы анықталмайтын табиғи құбылыс. Ұшып бара жатқан ұшақ кенеттен бірнеше ондаған метрге түсіп кетеді. Белдікті байламай отырған жолаушылар немесе салонда жүрген бортсеріктер жарақат алуы мүмкін. Сол себепті жолаушылардан ұшу кезінде белдікті тағып отыруларын сұраймыз. Жұмыс істеп жүргеніме жарты жыл болған кезде осыған ұқсас оқиға болды. Ұшақ кенет қатты сілкінді. Әріптесім екеуіміз ұшақтың артқы жағында арбаларды дайындап жүрген едік. Кенет бір жақтан екінші жаққа секіріп түстім. Арба құлап, оның үстіндегі сусын мен шарап сынып, жерге төгілді. Әйтеуір, ешкім зардап шеккен жоқ. Бірақ бір сағат бойы жүрегім дүрсілдеп, орын таба алмадым. Бұл маған үлкен тәжірибе болды.

- Бортсерікке қандай талап қойылады?

Кез келген жұмыста ең басты талаптардың бірі – тәртіпке бағыну. Бұл қызметке кіріскен алғашқы күннен бастап уақытымды, күн тәртібімді алдын ала жоспарлауды үйрендім. Жұмысқа әрқашан уақытында жиналамын, әсіресе, шет елде жүрген кезде (күліп). Бортсерік болу тәртіппен қатар бірқатар жағымды әсер қалдырады. Әлемді көруге мүмкіндік береді, жаңа жоспар мен таныс адамдар қатарын арттырып, керемет естеліктер қалдырады.

-Әңгімеңізге рахмет! Ісіңізге табыс, сәтті сапар тілейміз!

1829
Кілт сөздер:
жолаушы, ұшақ
Тақырып бойынша
Көп жыл Назарбаевтың ұшағын басқарған пилот Елбасы туралы айтып берді
"Жағамызды ұстадық" Қазақстандық стюардессаның ашық әңгімесі
Қаза болған стюардессаның соңғы жазбасы: "Жұмыс, мен сені жақсы көремін"  
Мәскеудегі трагедия: ұшақта не болғанын ұшқыш пен стюардесса айтып берді
SMS-ті оқып қойған: Ұшақта ұшқыш пен стюардесса төбелесіп кетті – видео
Солақай, архивтегі сурет

Мамандар солақайлардың қандай ерекшелігі болатынын айтты

4015
(Жаңартылды 22:06 13.08.2020)
13 тамыз – халықаралық солақайлар күні. Техникалық құрал-жабдықтардың басым бөлігі оң қолмен жұмыс істейтін адамдарға арналып шығарылады. Сондықтан бұл бастаманы 1984 жылы солақайлардың халықаралық конфедерациясы көтерді

АЛМАТЫ, 13 тамыз – Sputnik. 1992 жылдан бастап солақайлар күні ресми түрде мерекелік күнтізбеге қосылды. Sputnik Қазақстан тілшісі солақайлардың ерекшелігі мен солақай балалар мектепте қандай қиындықпен бетпе-бет келетінін біліп көрді.

Жаны нәзік болады

Статистика бойынша, әлем халқының 10%-і – солақай адамдар. Психолог Балабек Сақтағанның айтуынша, компьютерден бастап көлікке дейін оңқай адамдарға бейімделіп жасалғандықтан, солақайлардың өмірінде біршама қиындық туындайды. Мұны психолог солақайлардың бірі ретінде және адамдармен жұмыс істейтін маман ретінде айтты.

"Солақай адамдар кез келген ортаға тез бейімделгіш болады. Сондықтан оңқайларға арналып жасалған заттарды тез үйреніп алады. Солақайлар көздеген мақсатына жету үшін еңбектен де қашпайды. Солақай адамдарда мидың оң жақ жартышары мен сол жақ жартышары өте тығыз байланысқан. Алайда солақайларда оң жақ жартышары жақсы жұмыс істейді", - дейді психолог Сақтаған.

Сол себепті солақайлар қарым-қатынастың логикалық жағына көбірек мән береді. Сөйлеу қабілеті де өте жақсы дамыған.

"Олар лидер болуға бейім келеді. Бұған қиындыққа қарамастан, барлық затқа тез үйреніп алатын қабілетінің де әсері бар. Ал мінез жағына келер болсақ, солақайлардың жаны өте нәзік, жағымсыз жайттардан көңіл-күйі тез бұзылады. Олар жан-жағындағы адамдардың қайғысын, қиындығын өз басынан өзіне қабылдап алады. Өйткені, солақайларда қиял қатты дамыған. Дүниені, қоршаған ортаны тұтастай көреді", - дейді психолог.

Айтуынша, солақайлардың арасында шығармашылық адамдар көп кездеседі. Психолог сөзін нақтылау үшін Юлий Цезарьдың, Уинстон Черчилль, Наполеон мен ағылшын патшайымы Елизаветаның, Бетховен және Мэрилин Монроның солақай болғанын айтып өтті.

Ең жиі қойылатын сұрақ

Ал 23 жастағы алматылық бойжеткен Жібек Құсайын солақайлардың мектеп қабырғасында жиі бетпе-бет келетін қиындықтары жайлы айтып берді.

"Мектепте диктант, бақылау жұмысын тез жазу керек болған кезде, солақай болғандықтан үлгермей қалатынмын. Себебі, солақайлар қаламды басқаша ұстайды. Соған байланысты мектепте бірнеше мұғалім ескерту жасады, тіпті арасында ұрысқандар да болды. Осы жағынан мектепте қатты қиналдым", - дейді Жібек.

Солақайлар күні
© Photo : Жібек Құсайынның жеке архивінен алынды
Солақайлар күні

Айтуынша, мектепте солақай екенін сыныптастары тақтаға шыққан кезде байқаған. Себебі, солақайлар өз жазғанын денесімен жауып қалады. Сондай-ақ, үзілісте "мына әріпті қалай жазасың?" деп қызығушылық танытады.

"Оң қолмен жаза аласың ба?" деген ең көп қойылатын сұрақтың бірі. Тіпті арасында саған оң қолмен жазуды үйреткісі келгендер де болады. Соған қарамастан, мектепте солақай балаларға арналған жарыстар ұйымдастырылатын. Соның бірі – "солақайлар спартакиадасы". Жыл сайын осы жарысқа қатысып, бір марқайып қалатынмын", - деп толықтырды ол.

Айтуынша, солақай екені дастархан басында ас ішкен кезде қатты байқалады. Кейде мұсылман елдерінде сол қолды лас қол деп санайтынын айтып, оң қолмен ас ішуге үйрен деп кеңес берген туыстары да болыпты.

"Сол ескертудің өзі жүрегіме қатты тиетін. Себебі мен мұны кемшілік ретінде қараған емеспін, мен осылай жаратылдым. Адамдардың көп бөлігі оң қолымен жұмыс істейді, солардың арасында өзімді ерекше сезінемін. Жалпы, солақай болудың өзі – ерекшелік", - дейді Жібек Құсайын.

Солақай болу – ерекшелік немесе кемшілік емес

Ал балалар психологы Аида Тұрғазы солақай болу адам миының бір бөлігі доминант болуымен ғана ерекшеленетінін айтты.

"Адам көп істі оң қолымен жасайтын болса, мидың сол жақ бөлігі белсенді жұмыс істейді деген сөз. Егер сол қолды белсенді қолданатын болса, мидың оң жақ жартышары жақсы жұмыс істейді. Бар ерекшелік осы. Жұмыс істейтін қолға байланысты, мидың бір бөлшегі басымдық танытады. Мидың сол жақ жартышары аналитика, анализ, логика, сан, математикаға жауап берсе, оң жақ бөлігі креативті ойлау, түйсік, әлемді қабылдауда адамның сыртқы келбетіне қарау, эмоция, музыкаға, шығармашылыққа жауап береді", - дейді Тұрғазы.

Сондықтан сол қолмен жұмыс істейтін балалар ерекше ойлайды. Солақай бала шығармашылыққа бейім болады. Армандауы, қабылдауы, музыкадағы ритмді сезуі, түстерге мән беруі жақсы дамиды.

Посмотреть эту публикацию в Instagram

Публикация от ПСИХОЛОГ /АИДА ТҰРҒАЗЫ (@aidaturgazy_)

Сонымен қатар психолог егер бала ата-анасынан басқа адамдардың оң қолмен жазатынын, не себепті өзінің солақай екенін сұраса, не деп жауап беру қажет екенін айтты.

"Балаға адамдардың әртүрлі болатынын, кей адамның бойында ерекшелік бар екенін айтып, талқылау методикасы арқылы әңгімелесу керек. Баланың түсіну, қабылдау деңгейіне қарай жғдайды, адамдарды талқылап, түсіндіру қажет", - дейді ол.

Солақай болуды ерекшелік немесе кемшілік деп емес, қалыпты жағдай деген түсінік қалыптастырған жөн, деп толықтырды Тұрғазы.

4015
Кілт сөздер:
қол қою
Ермек Тұрсынов

"Бұлардың істеп жүргені - мазақ": Ермек Тұрсынов ашық сұхбат берді

4322
(Жаңартылды 23:20 07.08.2020)
Кинорежиссер бір жылдан бері қандай ұсынысы әлі де жүзеге асырылмағанын, кімнің фильмдері көңілінен шықпайтынын айтты

АЛМАТЫ, 7 тамыз – Sputnik. Қазақстандық кинорежиссер, сценарист, Қазақстан кинематографистер одағының төрағасы, ұлттық қоғамдық сенім кеңесінің мүшесі Ермек Тұрсынов ұлттық кеңестегі ұсынысынан кейін мәдениет министрімен қандай қарым-қатынаста екенін, сондай-ақ, қазіргі кино жайлы ойын Sputnik Қазақстан тілшісіне айтып берді.

Ұлттық кеңестегі ұсыныс

"Ұлттық қоғамдық кеңес құрылған кезде көбіне саясатқа байланысты мәселелер көтерілген болатын. Біраз нәтижелі жұмыс жүргізілді. Әсіресе, митингіге байланысты сұрақтардың жауабы шешілді. Бірнеше салмақты, маңызды шешім қабылданды деп айтуға болады. Ал мен мәдениетке байланысты мәселені көтердім", - дейді Тұрсынов.

Ермек Тұрсынов
© Photo : Ермек Тұрсыновтың жеке архивінен алынды
"Министрмен келіспей қалдық"

Ұлттық қоғамдық сенім кеңесінің 2019 жылы өткен отырысында Ермек Тұрсынов мәдениет және спорт министрлігін бөлуді ұсынды. Тұрсыновтың айтуынша, содан кейін мәдениет министрі Ақтоты Райымқұлова режиссерға қоңырау шалған.

"Ол кісіге менің ұсынысым ұнаған жоқ. Мәдениет пен спортты бөлуді ұнатпады. Сөзге келіп қалдық деп айтуға келмес, бірақ пікіріміз екі түрлі болды. Келіспей қалдық. Ал көпшілік менің айтқанымды өте жақсы қабылдады. Қазірге дейін сол отырыста айтқан сөзімді желіде жариялап отырады", - дейді режиссер.

Ермек Тұрсынов сол отырыстан бері бір жылға жуық уақыт өтсе де, ұсынысының еш нәтиже бермегенін айтып өтті. Алайда республика аумағын аралаған кезінде адамдар ілтипат танытып, режиссер пікірімен толық келісетінін жеткізетін көрінеді.

"Ұлттық кеңес мүшелері мәдениет пен спортты бөлу туралы ұсынысымды өте жақсы қабылдады. Мен қазір де солай ойлаймын. Бәрі мәдениеттен басталады", - дейді Тұрсынов. Ең өкініштісі – сол ұсыныс тек сөз болып қалды, деп толықтырды ол.

"Кино үйі" төңірегіндегі дау

Қазақстан кинематографистер одағының төрағасы одақ жұмыс істейтінін, алайда "Кино үйі" төңірегіндегі даудың екі жылдан бері шешімі табылмай жатқанын айтты.

"Кино үйі" мәселесі бір орыннан жылжымай тұр. Екі жылдан бері соттасып жатырмыз. Қара шаңырағымызды өзімізге қайтара алмай жүрміз. Сот жалғасып жатыр, қашан бітетіні тіпті белгісіз. Оны ешкім айта алмайды. Бармаған жерім жоқ. Қазір одақ мүшелері отырып жұмыс істейтін орын жоқ. Кейде "Қазақконцерт" ғимаратында, кейде мейрамханада кездесіп, жиналыс өткіземіз. Кейде "Қазақфильмнің" бірінші қабатындағы аядай бөлмеде жиналамыз", - дейді Тұрсынов.

Айтуынша, бұл мәселе кеше туындаған жоқ. Бір кездері одаққа басшылық еткен кісі "Кино үйінің" жартысын сатып жіберген. Одан кейін де басшылыққа келгендер қалған жарты бөлігін жалға беріп қойған. Содан бері сот процесі жүріп жатыр.

"Қазақфильм" басшылығы туралы

Ермек Тұрсыновтан бір салада жүрген әріптесі Ақан Сатаевтың "Қазақфильмге" басшы болып тағайындалғанына қатысты пікірін де сұрадық. Алайда режиссер бұл шешімнің артында жаман оқиға тұрғанын, алайда дәл қазір ашып айта алмайтынын жеткізді.

"Мұны дәл қазір ашып айта алмаймын. Себебі бұл мәселе қазір талқыланып жатыр. Қай жаққа шығаратынын айта алмаймын. Бірнеше аптада бұл мәселе шешіледі. Сатаевтың алдында "Қазақфильмді" Арман Әсенов басқарды. Оны бұл қызметте тоғыз ай қызмет істегеннен кейін орнынан алып тастау, меніңше, қате. Не болатынын көреміз", - дейді Тұрсынов.

Айтуынша, "Қазақфильмді" экономикадан хабары бар маман басқаруы керек.

"Қазақта "қисық аяққа қызыл кебіс не керек?" деген сөз бар. Режиссер – өнердің адамы, ал бұл қызметке есептің адамы, экономиканы білетін адам керек", - деді Ермек Тұрсынов.

"Істеп жүргені - мазақ"

"Тақиялы Періште", кешегі "Қыз Жібек" фильмдері ақша үшін жасалған жоқ. Бұл киноның авторлары ең алдымен елдің көңілін, елдің санасын ойлады. Ақша жағына келер болсақ, ол кейінгі заманның "модасына" айналып кеткен ұғым. Иә, ақшаға да мән беру керек, бірақ ақшадан басқа ешқандай мақсат болмаса, ол шедевр болмайды", - дейді Тұрсынов.

Премьера фильма Томирис
© Sputnik / Владислав Воднев
"Томирис" фильмінің премьерасы

"Ал арзанқол фильмнің миллиондап табыс табуы – көрерменнің надандығын көрсетеді, - деп жалғастырды Тұрсынов. - Қоянбаевтың түсіргенін кино деп айтуға болмайды, осыны адамдарға айтып түсіндіру керек. Баян Алакөзова да кітап жазды, бірақ ол әдебиет емес. Нұртас Адамбаев, Нұрлан Қоянбаев, Қайрат Нұртас пен Төреғалидің түсіріп жатқаны кино емес. Кино деп "Тақиялы періште", "Атамекен", "Қыз Жібекті" атауға болады. Ал бұлардың істеп жүргені – мазақ".

Сонымен қатар Тұрсынов "Томиристі" кино деп санамайтынын, бірақ оған әртістік құрамның еш кінәсі жоқ екенін айтты.

"Томирис" – кино емес. Бұған басқа алып-қосарым жоқ. Әртістердің еш жазығы жоқ, қойылған тапсырманы орындауға тырысты. Негізгі жауап беретін – режиссер", - деп түйіндеді сөзін Тұрсынов.

Режиссер Ермек Тұрсынов
© Photo : Ермек Тұрсыновтың жеке архивінен алынды
Ермек Тұрсынов режиссерлік мансабын "Келін" фильмінен бастаған. 2012 жылы режиссердің "Шал" фильмі шықты

Ермек Тұрсынов 1961 жылы Алматы облысында дүниеге келген. Режиссерлік мансабын "Келін" фильмінен бастаған. 2012 жылы режиссердің "Шал" фильмі шықты. Сонымен қатар Тұрсынов бірқатар фильмге сценарий жазған.

4322
Кілт сөздер:
Ермек Тұрсынов, режиссер
Тақырып бойынша
"Томиристің" қазақшасы қайда?": Ақан Сатаев халықтан кешірім сұрады
"Қыз Жібекті" үш жыл түсірдік": актер әрі режиссер Асанәлі Әшімов жайлы не білеміз
Тұрсынов Димаштың жетістігіне ортақтасатын шенеуніктерді сынап тастады
Режиссер Ақан Сатаев басшылық қызметке тағайындалды
Белгілі режиссер Ақан Сатаев тұңғышын ұзатты – фото 
Шәмші Қалдаяқовтың ескерткіші

Шәмші Қалдаяқовтың туғанына 90 жыл: композитордың өмірі жайлы қызықты деректер

0
Қазақстанның халық әртісі, композитор, қазақ мәдениетіне еңбегі сіңген қайраткер қазақ вальсінің королі Шәмші Қалдаяқовтың өмірбаянын Sputnik Қазақстан дерекқорынан оқыңыз

Шәмші Қалдаяқов 1930 жылы 15  тамызда қазіргі Түркістан облысы Отырар ауданы Шәуілдір ауылында дүниеге келген. Кіші жүздің Жағалбайлы руынан шыққан. Әкесі Қалдаяқтың шын аты Әнәпия болған, ал анасы төренің қызы  – Сақыпжамал. Әкесі дүниеге ұл келсе, оған Жәмшид патшаның атын қоямын деген екен. Бір күндері түсінде ұлының айдын көлден аққу құс болып жүзіп жүргенін көріп, жақсыға жорыпты.

Шәмшінің әкесі Қалдаяқ ауыл шаруашылығына қажет құрал-саймандарды жасайтын шебер, жаңқаға жан бітірер ұста болған, қобыз бен домбырада еркін ойнаған, қиссаларды жатқа айтқан. Композитордың әкесі мен анасы ән өнерінен құралақан болмаған, олар да туған жерінде той-думанның көркі болған деседі.

"Ежелгі заманда Жәмшид деген патша болған деседі. Патшаның ерекше айнасы болған екен. Сол арқылы бүкіл әлемді көре алған. Кейін келе қазақтар осы есімді өз ұлдарына берген. Шәмші Қалдаяқовтың шын есімі де Жәмшид болған. Фамилиясы да Қалдаяқов емес, басқа болған. Қазақта келіндер жолдасының бауырларын атымен атамаған. Ол кісінің аяғында қал болса керек. Содан Қалдыаяқов болып кеткен", - дейді есімтанушы Бердалы Оспан.

Шәмшінің анасы Естайдың "Құсни Қорлан" әнін ерекше ұнатып орындаған.

"Менің дауысым жоқ дейтін. Осы әнге ғана дауысым жетеді деп отырыс-жиындарда "Қорлан" әнін салушы еді",  - дейді Шәмші Қалдаяқовтың келіні Аманкүл Төрегелдиева естелігінде.

Шәмші Қалдаяқовтың өнер жолы

Шәмші Қалдаяқов мектепті бітірген соң Сарыағаштағы мал дәрігерлік техникумында білім алды. Оқуын бітірген соң 20 жастағы Шәмші Ақтөбеде сегіз ай еңбек етті. 1951-1954 жылдары Қиыр Шығыста әскери борышын атқарды.

"Әскери қызметте жүргенде 50 градус аязда ащы суды ішуді үйреніп кеттім. 1973 жылы ақпанда арақты қойдым" дейді Шәмшінің өзі. Оған біреулер сенеді, біреу сенбейді, бірақ шындық – сол. Одан кейін татып алған емес", - дейді Шәмшінің досы Еркінбай Әлімқұлов.

Ал Шәмшінің інісі Қадір Қалдаяқовтың айтуынша, әскерден келген соң Шәмші Мәскеудегі Чайковский атындағы училищеге оқуға түседі. 1954 жылы оны бітірместен, елге қайтып келеді. Анасы науқастанып жатып, баласын орыс болып кетеді деп қорқып, шақыртып алған.

Ауылға оралған соң үйірмелерге қатысып, клуб меңгерушісі болып қызметке араласа бастады. 1955 жылы Ташкенттегі Хамза Ниязи атындағы музыкалық училищеге музыка теориясы факультетіне қабылданды. Ол жерде іссапармен Ташкентке барған әнші Жамал Омаровамен танысады. Сөйтіп Шәмшіні Алматыға шақырады.Ташкенттегі оқуын бітірмей, Шәмші Алматыға көшіп келеді.

"Бойдақ кезінде мен Жамал апаның үйінде тұрдым. Ол кезде тұрмыс та нашар болатын. Тамақ, шай, су мәселесі студенттерге ауыр кез болатын. Жамал апаның үлкен баласы есебінде тұрдым", - дейді Шәмші Қалдаяқов бір естелігінде.

1956 жылы Қалдаяқов Құрманғазы атындағы консерваторияға оқуға түседі. Ол жерде алты жыл бойы бірінші курс студенті болып жүреді.

Екі мыңнан аса хат келді

Шәмші Қалдаяқов артынан 300-ге жуық ән жазып қалдырды. Сырға толы, мұңға толы нәзік, ырғақты әндері қазақ даласын алақанына салып аялап, әлі де тербетіп келеді.

"Арыс жағасында" әні бір жылдары радиодан беруге тыйым салынған. Бұрынғы әндеріне иірімдері ұқсайды деген желеумен көркемдік кеңестен өтпей қалады. Дегенмен сол кезде "Қазақ радиосының" музыкалық редакциясында жұмыс істейтін Нұрғали Нүсіпжановқа, Ескендір Хасанғалиевқа бұл ән ұнап қалады. Тәуекелге бел айлап, екеуі әнді жазуға кіріседі.

"Дыбыс режиссері шақырып алып, мына әнді өзіміз үшін жазып қояйық деген ой болды. Әнді жазып жатқанда, дауысын естіп қалып, есікті ашып, бірлі-жарым кісілер әннің тамаша екенін айтумен болды. Біз үндемей отырдық, себебі тәртіп қатаң болатын. Көркемдік кеңестен өтпеген ән эфирге жақындамауы керек", - дейді Нұрғали Нүсіпжанов.

Жазылып, дайын тұрған лирикалық ән байқаусызда радиодан беріліп кетеді.

"Ескендірге шаруамыз бітті, тәртіп бұздық, енді жұмыстан шығамыз деп айттым. Аптаның аяғында екі мыңнан аса елден хат келді. Әннің тамаша екенін айтып, жылы лебіздерін жазыпты, - деп еске алады Нүсіпжанов.

Саналы ғұмырында Шәмші Қалдаяқов Мұхтар Шаханов, Сабырхан Асанов, Қадыр Мырза Әли, Жұмекен Нәжімеденов, Нұрсұлтан Әлімқұлов, Төлеген Айбергенов, Зәкір Шүкіров, Тұманбай Молдағалиев, Ғафу Қайырбеков сынды қазақтың дарынды ақындарымен жұмыс істеді.

Сазгер әндері 60-70-жылдардагы жастардың аузында жүрді. Халық арасында әсіресе отаншылдық, елшілдік туралы "Менің Қазақстаным" туындысы айрықша болды. 1986 жылы желтоқсан көтерілісіне қатысушылар Алматы алаңы мен көшелерінде Шәмшінің осы әнін ұран етіп шырқап шықты. 2005 жылы "Менің Қазақстаным" әні Қазақстан Республикасының Мемлекеттік әнұраны болып бекітілді.

"Ол тұс – Ақмоланы "Целиноград" атап, сол жақтағы бес облысты бір өлке етіп, оны Ресей жаққа бермекші болып жүрген кез еді. Осының алдында ғана Оңтүстік Қазақстанның нағыз қазақи үш ауданы Өзбекстанға берілген болатын. Қазақ жері осылайша бөлшектелгелі жатқанда, оның асқақтығын жырлайтын әнұран қажеттігін сезіндім. "Менің Қазақстаным" солай туды. Өлеңін Жұмекен Нәжімеденов жазды. Әнді радиоға Жамал Омарова жаздырды да, ол ән біздің өтінішіміз бойынша күніне бірнеше рет беріліп тұрды. Бұл менің қасиетті қазақ жерін бөлшектеуге білдірген қарсылығым еді", - дейді Шәмші Қалдаяқов естелігінде.

Отбасы туралы не білеміз

Шәмші Қалдаяқов жары Жәмиләмен 31 жасында отау құрады. Бұған сол кезде студенттік қауымды селт еткізген Шыңғыс Айтматовтың "Жәмилә" повесі себеп болыпты.

"Шәкең бойжеткеннің есімін сұрайды. Ол Жәмилә десе, өзінің Шәмші Қалдаяқов деген композитор екенін айтады. "Құдай куә, Жәмилә деген қыз кездессе, үйленемін деген уәдем бар еді. Қарсы болмасаңыз, бас қосайық. Отбасын құрайық деген", - деп еске алды композитордың досы Еркінбай Әлімқұлов.

Осылайша Шәмші мен Жәмиләнің шаңырағында екі ұл дүниеге келді: Әбілқасым және Мұхтар.

"Әкем қазақтың табиғатына жақын әндерді жазғандықтан халық жүрегінен орын алды. Ол – өте мейірімді, ақкөңіл болатын. Айналасындағы адамдарға үнемі қол ұшын беруге асықты. Үйге қонақ шақырғанды жақсы көретін. Бір сөзбен айтқанда, кеңпейіл жан еді. Қыста ешқайда шықпайтын, үйде отыратын. Ал көктем шыға салысымен, туған-туыс, достарын аралап кететін", - деп еске алады ұлы Мұхтар Қалдаяқов.

Шәмші Қалдаяқов жан досы Төлеген Айбергенов дүниеден өткен соң ақынның жары Үрнисаға үйленеді. Ақынның артында қалған шиіттей бес баланы қамқорлығына алады. Алайда Шәмшінің бұл әрекеті көпшілікке ұнамай, достары да теріс айналған.

"Шәмші Қалдаяқов әкемнің жақсы жолдасы болған. Бізді жетілдіремін, жеткіземін деп анама үйленді. Екеуі көп тұрмаған. Шамамен екі жыл тұрған", - дейді Айбергеновтің қызы Салтанат Айбергенова.

Шәмші Қалдаяқов өмірінің соңында Жамбыл облысындағы Дүнген ауылында тұрды. 1991 жылдың 16 қара­шасында дерті асқынып, ауруханаға түсті. Сол жылдың 29 желтоқсанында композиторға "Қазақстанның Халық әртісі" атағы берілді. Халқын сүйген, халқы сүйген сазгер 1992 жылдың 29 ақпанында көз жұмды.

2020 жылы Түркістан облысы Отырар ауданында Шәмші Қалдаяқовтың 90  жылдық мерейтойы қарсаңында композиторға арналған Қазақстандағы алғашқы музей ашылды.

0
Кілт сөздер:
композитор, Шәмші Қалдаяқов
Тақырып бойынша
Алаш идеясы тығырыққа тірелді: Байтұрсынұлы кеңес өкіметі жағына не үшін өтті
"Бұл не деген масқара!": Бейімбет Майлин туралы қызықты деректер
Абай Құнанбайұлы ұрпағының шежіресі
"Қазақ поэзиясының құлагері" атанған Ілияс Жансүгіров туралы не білеміз?
"Халық тағдыры – карта ойыны емес": Міржақып Дулатұлы жайлы қызықты деректер
Қазақтың жері қалай заңдастырылды: Әлихан Бөкейхан туралы қызықты деректер