Ақұштап Бақтыгереева

"Бұл намыссыз қыздың әрекеті": белгілі ақын қазақтың қателігін айтып қапаланды

5381
Жайықтың ақ шағаласы атанған қазақтың ақын қызы, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері Ақұштап Бақтыгереева Sputnik Қазақстан тілшісіне берген сұхбатында қазіргі әдебиет, оқырманның талғамы, ұрпақ тәрбиесі мен ақынға тән әдет жайлы әңгімеледі

АЛМАТЫ, 27 тамыз — Sputnik. Ақын Ақұштап Бақтыгереева қазақ қыздарына ақын болуды тілемейді. Айтуынша, қазан-ошақтың басында жүріп жыр жазу – екінің бірінің қолынан келе бермейтін іс. Ол үшін темірдей төзім, құлаш-құлаш күш-жігер қажет. 76 жасқа келген жыр әлемінің ақ шағаласы жиырмасында мөлдір поэзия жазса, отызда ана болып, шешесіне хат жазған. Жыл өткен сайын оқырман мен бала алдында ғана емес, немере алдында айтар сөзінің салмағы артқан. Алайда қазір қазақ әдебиетінің жағдайы мүшкіл екеніне, ақшаға жалданып жазатындардың көбейгеніне налыды. Ұрпақ алдында кеткен қателіктен сыр шертті.

15 жылға жуық уақыттан бері Батыс Қазақстан облысында жазушылар одағының бөлімшесінде басшылық қызмет атқарып келесіз. Бұл өңірдің топырағы талай талантты тудырғаны қалың қазаққа белгілі, ал кейінгі жастар не жазып жүр? Қазіргі әдебиетке деген көзқарасыңыз қандай?

Туған жерге келіп, жазушылар одағы арнайы тапсырған қызметті атқарып келе жатырмын. Жастарға көмектесу – менің борышым. Қазір әдебиетке қиын кезең келді, қоғамның пікірі екі жаққа бөлінді. Ақша, байлық пен әдебиет, өнер екі жаққа кетті. Талантты табиғат туады. Ақжайық өнерге, қаламгерге бай ел. Ән мен жырдың, күйдің, әдебиеттің елі еді, өкінішке қарай кейінгі жастардың жағдайы бола берген жоқ, ақшаға жалданғандар жазған әдебиет басып кетті. Қалтасы барлардың жазған әдебиеті басып кетті. Ұлттық құндылығымыз әлсіреді. Ауыз әдебиеті, ұлттық әдебиетпен тәрбиеленген даланың отанын, елін сүйген ұрпағы едік. Батырлар жырының өзі даланы сүюге үйретіп еді. Қазір шетелге еліктеген әдебиет, жаңашаланған әдебиет келіп, қаламгерлер де бағытын білмей жүр.

Оқи отырыңыз: Мырзан Кенжебай: Абайды бүкіл ұлттың бас ақыны деу әрі күнә, әрі надандық

Облыста басшылықта отырғандарың арасында бірі әдебиетті түсінеді, енді бірі әдебиет неге керек, ақша санай алсақ, байысақ, бизнес жасасақ болды деген көзқараспен өмір сүреді. Кітапхана, әдебиет екінші орынға шығып қалды.

Қазір оқырман қандай, оқырманға оқиғасын ұсынатын қаламгер қандай?

Қазіргі оқырманның талғамын түсіріп алдық. Әдебиетке, классикалық әдебиетке жекелеген адамдардың ұсақ-түйегі кіріп кетті. Қазіргі жүріп жатқан жарнамаға байланысты жеңіл өмірді қалай сүруге болады, қалай оңай ақша табуға болады деген мазмұндағы кітаптар ойлы әдебиетті, парасатты, саналы әдебиетті, Абайдың айтқан ақылдарын таптап кетті. Сөйтіп, біз ненің не екенін айыра алмайтын оқырман болдық, ненің не екенін айырмайтын қаламгер көбейді. Қазір оқырман үнді мен түріктің кинолары секілді жеңіл-желпі дүниені оқиды. Барлық тақырып жеңілденіп кетті де, біз негізгі өз бағытымыздан шығып кеттік. Ұлы даланың әдебиеті, тәрбиесі, мәдениеті, жалпы мақсаты басқа болуы керек еді, бірақ біз одан айырылып қалдық. Себебі біз бірде анау болсақ дедік, бірде мынау болғымыз келді.

Көш жүре түзеле ме?..

Адамзат таяқты жеп барып, бір жерден құлап, қайта тұрып, сосын барып қайта орнына келетін сияқты болып көрінеді. Шатасып, құрып, ұлт болып жоғалып бара жатып, тілі мен мәдениетін жоғалтқан кезде ғана қайтадан өзінің негізгі тамырына оралар. Тамыры жоқ нәрсенің өмірі жоқ.

Көрші елге қарасаң, бірі жерін сүюді баласына жөргектен үйретеді, енді бірі қызын шетелдікке бермейді. Ал бізде жемқорлық өршіп тұр, халық баласын сатып, қыз бен ұлдың тәрбиесінен айырылып, отан сүюді айтпай, баба өсиетін айтпай, тек шетелге аузын ашып еліктейді.

Ақұштап Бақтыгереева
© Photo : Ақұштап Бақтыгерееваның жеке архивінен
Ақұштап Бақтыгереева

Біздің ел басқарып отырған әкімдер халықтың алдына шыққанда сөйлей алмайды, себебі олар әдебиет оқымаған. Тіл байлығы, ой байлығы жоқ. Абайға қайта келіп табынамыз, бірақ Абайды түсінетін бізде тіл жоқ. Абайды түсінетін сауат жоқ. Менеджердің оқуын оқып, Абайды түсінбесең, ол оқудың түкке де қажеті жоқ. Ұлттық тәрбие жоқ жерден ұлт көсемі шықпайды. Қазір қандай ғажап орындарда отырған жігіттер қойылған сұраққа ыңырсып жауап беріп, сөйлемін құрай алмайды. Әдебиет оқымаған адамның ойлау қабілеті азайып кетеді.

Қателік кімнен кетті?

Жаңалықтан біреудің баласын қоқысқа тастағанын хабарлап жатыр. Бұл барлық облыста болып жатқан жағдай, оның біреуін көреміз, бірі айтылмайды. Бала лақтыру адамзаттың қай ғасырында болған жайт екенін білмеймін. Бұл – адамның азуы, тозуы. Қазақ қызына қырық үйден тыйым деп үйретуші еді, ол қазір қайда? "Өзім үшін өмір сүремін" деп жазған қыздардың кітаптарынан шатасу көремін. Өткен ғасырдағыдай басыңа таяқ ойнатып, әйел бол деп отырған жоқпын. Қазақ әйелі, қазақ қызы қашан да қымбат болған. Бұған дейін бізге қызды қалың малға сатты деп қате түсіндірді. Қазақ қызды қыруар мал төлеп, алтын-күміске киіндіріп, қастерлеп жар еткен. Қазақ азаматы әйелін ешқашан басқа біреуге тәуелді етпеген.

Біз бәрін революция алдындағы фотолардан көріп, "мына қазақ осындай екен" деп шыға келдік. Абайды өсірген әжелер, Әбілқайырдың хатын жазып, Ресеймен арадағы қатынасқа араласқан Бопай ханымдар, Тұмар патшайымдар ұрпақтың, ұлттың намысын қорғаған кісілер. Ал біз кім болдық?

Төредей азамат пен керемет әйелдің қыздары шетелдікке күйеуге шығып, соның ұрпағын көбейтіп отыр. Бұл намыссыз өскен, өзін сыйламайтын қыздың әрекеті. Еркіндік дедік, бірақ сол еркіндікті ұға алмай қалдық. Еркіндік ортаға шығып айғайлау емес еді, әркімнің бетінен жұлып таласу емес. Соны түсіндіре алмай, заман солай деп қоя бердік.

Ұлды сүйген жарыңа пана боласың, жарыңды сыйлайсың, балаңа жауап бересің деп тәрбиелей алмадық. Қызға ошақты бұзбайсың, шаңырақты сақтайсың, көшеден бала алып келмейсің деп ұлттық тәрбиені айтқан жоқпыз. Біздің қателік – осы.

Ал әдебиетте жіберілген қателіктің жауабы бар ма?

Қазір жастардың махаббат деген сөзді қалай түсінетінін білмеймін. Ақшасы болса, жағдайын жасаса, махаббат болады деп ойлайды. Олай емес еді. Поэзияның өзінде қазір мөлдір сезім жоқ, оқысаң кейде шошисың. Әдебиет осының бәрін түсіндіретін үлкен құрал. Әдебиет адамшылдықтың тәрбиешісі болды. Бір ауыз сөздің өзінен мұхиттай терең білім алуға болады. Әдебиетте мейірім, қанағат жайлы қанша дүние бар еді. Соны оқытпағаннан тәрбиесі төмен, білімі аз ұлт болып отырмыз.

Оқи отырыңыз: "Мен ұлтшылмын": Қабдеш Жұмаділов неге таяқ жегені және кімдерді жек көретіні жайлы

Қазір тіл үйрену, бизнес, менеджер болу бірінші орынға шығып кетті. Әдебиетті оқымағандардан дұрыс менеджер де шыққан жоқ, бизнесмен де шықпайды. Әдебиеттің мейірімі мен ұлттық намысты оқымаса, ол азаматтан ештеңе шықпайды. Ол тіпті айналдырған екі баласы мен әйеліне, ошағына ие бола алмайды. Міне, әдебиеттің ұлылығы осында.

Адамның туған жері, өскен мекені әдебиетке жақын болуына әсер ете ме?

Қазақтың кез келген жерінің топырағы қасиетті, әр тасының ұлылығы бар. Тарихта ұлт тозып бара жатса, ұлы туып, жарыққа алып шығатыны туралы ұғым бар. Табиғат тобырды алып шығатын талантын береді. Біз талантты күтіп отырған сияқтымыз, себебі тобырға айналып кеттік. Талант топырағына қарамайды, кез келген жерден туады. Себебі, бәрі бір ұлт. Ол Маңғыстаудан да, Абайдың ауылынан да туады. Ал Жайық бойы тарихқа бай екені рас. Оны уақыт өзі береді, таланттар туатын кезең келеді.

Жиырма жаста, қырықта, алпыста қандай өлең жаздыңыз? Қазір жазып жүрген өлеңдеріңіздің мазмұны қандай?

Құстарың ерке көлдегі,

Тербейді желің құрақты,

Құйын да тентек, сендегі

Балалық шағым сияқты.

Адам өзгереді, жас кезінде бәрін мөп-мөлдір етіп көреді. Ол шақта мөлдір поэзия жаздым. Керемет ауыл бар еді, әдемі ерке құсты көрген балалық шағым бар еді. Соны жаздым. Одан кейін есейе келіп, жырлар жаздым. Ана болдым, ана болған соң жырымды анаға арнадым. Ананың махаббатын жаздым. Ананың ешкімнен қайтарым сұрамайтын мейірімін жаздым. Ананы сыйлау керек екенін және ананың ең қымбат адам екенін жаздым. Қазақ әйелінің рухын көтеретін жыр болды. Одан кейін мына жер бетінде болып жатқан сұмдықтарды анаға айтып, о дүниеге хат жаздым. О дүниеде мұндай жоқ па деп сұрадым. Одан кейін қоғамның хәлі, тартылған Жайық, азған қыз, жоғалған мейірім мен хәлімді жаздым.

Оқи отырыңыз: Жазушы Бексұлтан Нұржекеұлымен сұхбат: "Назарбаевтың айтқаны болмады"

Жылдар өткен сайын көзқарас пен ой өзгереді. Ащысы да, тұщысы да бар. Оны жоспарламайсың, уақыт өзі келтіреді. Қазір естеліктер жазамын, қоғамның қателіктерінен қиналамын. 20-25 жасымдағыдан басқаша сөйлеймін, өйткені мен әже болып отырмын. Қазір бала ғана емес, немере алдында да жауаптымын.

Ақын ретінде өзгермейтін әдетіңіз бен қағидаларыңыз бар ма? Өлеңді қай уақытта жазасыз?

Әйелде әдет болмайды. Қазаны бар, жанұясы бар, баласы бар, немересі бар, қонағы бар, қазақтың әйелі мен осы кезде өлең жазамын деп отыра алмайды. Басқаны білмеймін, менің өлең жазатын уақытым ешқашан болған емес. Сағатпен отырып өлең жазған емеспін. Кейде қайнап жатқан қазанның астында жазып тұрамын, кейде нан илеп тұрып жазамын. Кей өлең базардан келе жатып жазылды. Кейде таңда, кейде түнде, бала жыламағанда, қонақ келмегенде жазылады. Өлең жазатын бөлмем, жазу үстелім болмады. Кейіннен қойдық, бірақ мен оған үйрене алмадым. Өлеңді ас үйде жазамын. Өскенде бала, кейіннен немере ас үйге іздеп келеді.

Қыз балаға ақын болу артық салмақ емес пе?

Қызға ақындықты тілемес едім. Ауыр. Барлық жағынан. Оған үлгеру үшін үлкен-үлкен жігер, қайрат, шыдам, төзім керек. Кейде әйел болудың өзі оңай шаруа болмайтыны бар, ал оған қоса ақын болу одан да қиын. Тағдыр берген соң амал жоқ, оны алып жүру керек. Шын ақынның миы, қабылдауы мүлде басқа болады. Ақынға бәрі әсер етеді, ал ол оңай шаруа емес. Біреу күліп отырса, сенің көңілің күйіп отырады. Ақынға табиғат еркіңнен тыс құбылыс сыйлайды.

Ерекше есіміңіз өміріңізге әсер етті ме?

Әсер етті.  Ұштап – жібек, сонау 18 ғасырда Жібек жолы арқылы таралған жібектің түрі. Жібектің үлбіреген, желбірегені емес, бедерлі, қалың, қыста да киюге болатын таза түрі. Жазда да күн өткізбейтін, қыста да тоңдырмайтын таза жібек. Мен туғанда әппақ болып туған екенмін, содан бәтес емес үлбіреген, жібек емес желбіреген деп атымды Ақұштап деп қойған екен. Жуған сайын есілетін, күнге оңбайтын, тозбайтын жібектің түрі. Өмірде ақындықты жоғалтпай, талай құлап-сүрініп, талай қиындықтан өтіп, қазан-ошақ, бесік-бала, барлығына шыдап жүргенім, ақын болып жеткенім атымның мықтылығынан шығар деп ойлаймын.

Әңгімеңізге рахмет!

5381
Кілт сөздер:
ақын, сұхбат
Білім және ғылым министрі Асхат Аймағамбетов

Қашықтан оқыту қашан аяқталады Аймағамбетов эксклюзивті сұқбат берді

17434
(Жаңартылды 11:17 14.09.2020)
Білім және ғылым министрі Асхат Аймағамбетов Sputnik Қазақстан тілшісіне берген эксклюзивті сұқбатында көпті мазалап жүрген сауалдарға жауап берді

НҰР-СҰЛТАН, 12 қыркүйек – Sputnik, Ксения Воронина, Арман Асқар. Қазақстан коронавирустың шарықтау шегінен өтті. Дегенмен, тұмау маусымы кезінде вирустың екінші толқыны басталып кетеді деген қауіп бар. Сол себепті жаңа оқу жылын қашықтан білім беру форматында бастауға шешім қабылданды.

Мектепте кезекші сыныптар ашылса да, оған, көбінесе, бірінші сынып оқушылары барып жүр, қалғаны үйде отырып, сабақ оқиды. Сөз жоқ, ондайда ата-аналарға көп салмақ түседі. Себебі баланың жұмыс орнын жасақтау, техниканы орнату, сабақ барысы мен үй тапсырмасын қадағалау сияқты қосымша жұмыс пайда болады.

Sputnik Қазақстан тілшісіне сұқбат берген білім және ғылым министрі Асхат Аймағамбетов қашықтан оқытудың артықшылығы мен кемшілігіне тоқталып, дәстүрлі форматқа ауысудың мерзімі туралы айтып берді.

- Асхат Қанатұлы, бүгінде қашықтан оқыту процесіне қатысты арыз-шағымдар аз емес. Әсіресе, ата-аналар тарапынан жиі сын айтылады. Көбісі балаларға көмектесеміз деп, еңбек демалысын қыркүйекке ауыстырған екен. Біреулер жұмысты мүлдем тастап кеткен. Енді, біреулер біраз ақша шығарып, балаларын білім беру орталықтарына беріп жатыр. Қашықтан оқыту шешімін қабылдағанда осы мәселелер неге ескерілмеді?

- Қашықтан білім беру шешімі эпидемиологиялық жағдайға байланысты қабылданған болатын. Біз де заңға бағынамыз, бас санитарлық дәрігердің қаулысын және жергілікті жердегі санитар дәрігерлердің шешімін орындауымыз керек. Олар карантиндік режимді реттеген, мектептерге қатысты шешімді де қабылдап отыр. Біз болсақ, осы шешімді орындап, қажетті жағдай жасап келеміз.

Ал ата-аналарды қолдау мәселесіне келетін болсақ, білім министрі ондай сұрақтарды қарамайды. Әлеуметтік қорғау және санитарлық қызмет мәселесі менің құзіретіме жатпайды.

Тағы оқыңыз: Депутат білім министріне шүйлікті: ведомство жауабы қандай

Негізі, қашықтан оқытуға қатысты арыз-шағымдар бізде ғана емес, басқа жақта да көп. Өзге елдердің бұқаралық ақпарат құралдары мен әлеуметтік желілерін қарап шықсаңыз, бәріне ортақ бір тенденцияны байқайсыз. Барлық жерде ата-аналар тарапынан сын айтылады. Себебі барлық жерде оларға қосымша салмақ түсіп жатыр. Сосын барлық жерде педагогтер балаларға көбірек білім беруге тырысады. Содан баланың онлайн сабақта отырғанын талап етеді.

Біз де халықаралық тәжірибені зерделейміз, шетелдегі әріптестерімізбен сөйлесіп тұрамыз. Әлем бойынша қашықтан оқытуға қатысты барлығына ортақ бірнеше проблеманың бар екенін көріп отырмыз. Мәселен, бізде қашықтан білім берудің сапасы төмен дейді. Өйткені интернеттің жылдамдығы баяу. Алайда жақсы интернеті бар дамыған мемлекеттердің өзінде қашықтан және дәстүрлі жолмен берілген білімнің арасында үлкен айырмашылық бар.

Негізі, біз де мектептердің ашылғанын қалаймыз және балалардың дәстүрлі форматта білім алғанын қолдаймыз. Иә, мұғалімдер үшін арнайы курстар ұйымдастырылды. Дегенмен, олардың жаңа форматта жұмыс істеу дайындығына қатысты мәселе бар.

- Биыл төртінші тоқсан төтенше жағдаймен тұспа-тұс келді. Артынан қашықтан оқыту жүйесі енгізілді. Ашығын айту керек, сол кезде оқушылар босаңсып кетті. Олардың білімін бағалау жағынан да жеңілдік жасалды. Қазір баға қою жүйесі өзгерді. Тіпті, бала онлайн-сабаққа уақытында қосылмаса, бағаны төмендету жағдайлары да бар. Мектеп формасын кию керек дейді. Сонда қашықтан білім алатын баланың білімі қалай бағаланады? Нақты бір регламент бар ма? 

- Мұғалім баға қойғанда тым қатты болмауы керек. Біз болсақ, осы жұмысты тым қатты регламентке де салып жібермеуіміз қажет. Себебі пәндер, сабақтар, жалпы педагогикалық жұмыс – бұл шығармашылық процесс. Бүгінде жалпы рекомендациялар бар. Соның бәрі мұғалімдерге арналған курстарда талқыланған болатын.

Сосын бала онлайн-сабаққа қосыла алмады, мектеп формасын кию керек дейсіз, ондай фактілер жалпыға бірдей емес екені белгілі. Үш миллион оқушының бәрі солай білім алып жатыр деп қабылдамау қажет. Онлайн-сабақтар кезіндегі эксцестер де солай.

Мен мұғалімдерді қорғап отырған жоқпын. Бірақ педагогтерге де қашықтан білім беру оңай емес екенін түсінуіміз керек. Қазір маңызды трансформация жүріп жатыр. Педагогтер, оқушылар мен ата-аналар жаңа жағдайға бейімделуде.

Бүгінде 500 мыңға жуық педагог жаңа жағдайға тап болды, проблемалар да бар. Бірақ сабақтар жалғасуда. Иә, кей кезде асыра сілтеу де бар. Мен төртінші тоқсанда анық бір нәрсені айттым, баланы экранның алдына мектеп формасында отырғызудың қажеті жоқ. Барлық бала экранның алдында отырсын деген талап жоқ. Бір жерде байланыс дұрыс істемесе, оқушыларға бейнетрансляцияны ағытуға рұқсат болсын деп кеңес бергенбіз.

Біз әріптестерімізбен осы іспетті жағдайларды күнде талқылап отырамыз, кемшін тұстарын көрсетеміз, жаңа жолдарын ұсынамыз. Мен өзім аптасына, кем дегенде үш рет білім беру бөлімдерінің басшыларын жинап, кеңес өткізіп тұрамын.

Біз стриминг қосамыз да, оған 300-ден астам адам кіре алады. Олардың ішінде жергілікті жердегі әдістемелік кабинеттер де бар. Жазда тікелей мектеп директорларымен жұмыс істедік. Бүгінде арнайы чаттар бар, сол жерге барлық шешімді жіберіп отырамыз. Мектеп директорлары бәрін біліп отырады. Осылайша, әрбір педагогке министрліктің ұстанымын жеткізуге мүмкіндік бар.

- Сіз өзіңіз қашықтан оқытудың қандай артықшылықтарын көріп отырсыз? Жаңа мүмкіндіктер бар дейді...

-   Негізі, білім беру синхронды ("онлайн" немесе "стриминг", ондайда оқу процесі тікелей эфир арқылы жүргізіледі - Sputnik) форматтан бұрын асинхронды сипатта болуы керек. Бұл – қашықтан оқыту қағидаттарының бірі.

Бала 6-7 сабақ бойы экранның алдында отыра алмайды, үнемі отыруға да міндетті емес. Ал онлайн-сабақ кезінде оқушыны "5 минутқа кетіп қалғаны" үшін жазаласа немесе бағасын төмендетсе, олай істеген дұрыс емес. Ондай жағдайлар бар шығар, бірақ көп емес сияқты.

Тағы оқыңыз: Қашықтан оқытуға 70 млн доллар бөлінгені рас па - Аймағамбетов жауап берді

Бүгінде педагогтердің басым бөлігі синхронды білім берудің тиімсіз тұстарын түсінді. Ал асинхронды формат кезінде бала қалаған уақытта сабақ оқиды. Қашықтан оқытудың артықшылығы да сол, оқушы берілген тапсырманы өзіне ыңғайлы уақытта орындай алады. Дәл осы артықшылықты тиімді пайдалану қажет. Педагогтерге арналған курстар кезінде біз осы мәселеге баса назар аудардық. Бір жерде асыра сілтеу болып жатса, оны түзейтін боламыз.

- Қашықтан оқытудың тағы бір артықшылығы бар емес пе? Ата-аналар мектеп бағдарламасын терең зерделей бастады, оқулықтарға қатысты сұрақтары да көбейді. Бұған дейін сіз оқулықтарды құрастыру тәсілдері өзгереді деп айтқансыз. Авторлар мен сарапшыларға арналған оқыту шаралары болады дедіңіз. Осы жұмыс басталды ма?

- Бұл жұмыс атқарылып жатыр. Өткен аптада мен баспалар, авторлар мен сарапшылармен кеңес өткіздім. Авторлар мен сарапшылар үшін университеттерде арнайы курстар ұйымдастырылды. Бұл жерде маңызды бір мәселені ескеру керек, мықты мамандардың барлығы бірдей дидактика мен педагогика жағынан жақсы оқулық шығара бермейді. Авторларға да көмек пен қолдау қажет. Оған қоса, мектептерде әдістеме де, оқу бағдарламалары да өзгерді. Сондықтан барлық оқулық сараптама мен апробациядан өтуі керек. Сол жерде мұғалімдер, сарапшылар мен авторлар бәрін қарайды, талқыға салады, бір шешімге келіп, өзгеріс енгізеді.

Талқылаудан кейін апробация басталады. Біз балалардың жаңа оқулықты қалай қабылдағанын зерделейміз. Мұғалімдерге қаншалықты қиын болды, осы жағын да қараймыз. Содан барып бағдарлама бекітіледі де, оның негізінде оқулық басылып шығады.

Сосын мектеп оқулықтарын шығаратын баспаларға жаңа талаптар қойылып отыр. Мәселен, оқулықтардың электронды нұсқасы тегін болуы шарт.

- Жаңа стандарт бойынша жазылған оқулықтар қашан шығады?

- Біз осы жұмысты 12 жылдық білім беру жүйесіне көшу шараларымен үндестіруіміз керек. Әйтпесе, екі жұмыс болып кетеді, бюджеттен артық шығын шығады. Бала бірінші сыныпқа барған кезде жаңа оқулықтарды да алуы тиіс. 

- 2021 жылы 12 жылдық білім беру жүйесіне көшу жоспарланған болатын. Қашықтан оқытудан кейін осы жоспар кейінге шегеріле ме?

- Жоқ, ол әсер етпейді. 12 жылдық білім беруге көшу жоспар бойынша атқарылып келеді.

- Коронавирус шыққанда пандемия 2023 жылға дейін жалғасады деген болжам болған. Осыған байланысты "қашықтан оқыту үш жылға созылуы мүмкін" деген негативті сценарийді қарастырып отырған жоқсыз ба?

- Жоқ, қашықтан оқыту үш жыл болмайды. Біз біртіндеп дәстүрлі білім беру формасына көшуді жоспарлап отырмыз.

- Сонда осы жоспардың мерзімі қандай? Қашықтан оқыту қашан аяқталады?

- Соңғы шешімді бас санитарлық дәрігер қабылдайды. Дәл қазір ол шешімнің қай кезде шығатынын айта алмаймын. Әзірше, қашықтан оқытуды тек бірінші тоқсанда ғана қалдыруға ұсыныс жасалды.

- Ашығын айту керек, бүгінде мектеп тапшылығы мәселесі әлі де бар. Нұр-Сұлтанның өзінде орын тапшылығы сезіледі. Карантин болмай тұрғанда кейбір сыныптарда 40 оқушы отырды. Енді, пандемиядан кейін қатаң санитарлық талаптар болады. Осындай жағдайға дәстүрлі білімге көшу шаралары қалай атқарылады?

- Енді, республика бойынша 7 мың мектептің барлығы толып тұрған жоқ. Басым бөлігі бір ауысыммен жұмыс істейді. Сосын шағын жинақты мектептер бар. Мәселен, ауыл мектептері жартылай бос тұр. Ондай мектептер жылда жабылады, себебі бала жоқ, адамдар ауылдан қалаға көшіп жатыр. Содан қаладағы мектептер балаға тез толып кетеді.

Ал оқушы көп болса, мектеп инфрақұрылымы да соған сай болуы қажет. Спорт залдары, асхана, компьютерлік техника – бәрі-бәрі бала санына сәйкес жасалауы шарт. Егер мектепте 25 балаға бір компьютер келсе, онда цифровизация туралы айтудың өзі қисынсыз.

Мәселен, қазір компютерлерді тым көп алып жатырсыңдар деп сын айтатындар аз емес. Соның бәрін не үшін алып жатырсыңдар дейді. Бүгінде осы шаралардың арқасында 5 оқушыға бір компьютер келеді. Демек, жағдай өзгерді. Солай емес пе?

Бұдан бөлек, физика, химия мен биология кабинеттерін жасақтау, мультимедиялық кабинеттер мәселесі бар. Бұның барлығы пандемияға қарамастан, шешіліп жатыр.

Әрине, коронавирус пандемиясы білім беру жүйесіне өз әсерін тигізді. Дегенмен, қазіргі жағдайды тиімді пайдалансақ, білім беру саласын модернизациядан өткізіп алуға мүмкіндік бар.

Анықтама: 2020-2021 оқу жылында 3,3 миллион оқушы білім алуға кірісті. Олардың ішінде бірінші сыныпқа барған 352 мың бала бар.

Бастауыш сынып оқушылары кезекші топтарға барып, мектепте сабақ оқи алады. Бұдан бөлек, шағын жинақты мектептің балалары дәстүрлі форматта білім алып жүр. Жалпы, ондай оқушылардың саны 800 мыңға жуық. Ал 2,6 миллион бала қашықтан сабақ оқиды.

17434
Кілт сөздер:
коронавирус, мұғалімдер, оқушылар, Білім және ғылым министрлігі, Асхат Аймағамбетов
Арман Дүйсенов

Композитор Дүйсенов: орындаушының бейғамдығынан әнімнің бағы жанбай қалды

957
(Жаңартылды 10:45 10.09.2020)
Композитор мәдениет саласындағы басшылық қызметке баруға ниетті екенін жасырмады. Себебі өзі секілді ұлт жанашырлары ұлттық идеология жолында қызмет етуі керек деп санайды

АЛМАТЫ, 10 қыркүйек – Sputnik. Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, композитор, продюсер әрі тележүргізуші Арман Дүйсенов карантин кезінде шығармашылығын тоқтатпай, қазақтың ұлы ақыны Абайға арнап екі ән жазған. Sputnik Қазақстан тілшісіне берген сұхбатында композитор эстрада әншілерінің арасында кіммен жиі жұмыс істейтінін, атын қалың қазаққа әйгілі еткен әндері мен кей әннің не себепті бағы жанбай қалғаны жайлы айтып берді. 

- Арман аға, жарты жылдан бері карантинде отырмыз. Пандемия сіздің шығармашылығыңызға қалай әсер етті?

Иә, бұрын қолымыз босамай, көп жағдайда атүсті студияға келіп, белгілі бір уақытта музыка жазатын едік. Қазір тәулік бойына қол босап, шығармашылықпен еркін айналысуға мүмкіндік туды. Жұмыс санымен емес, сапасымен өлшенеді емес пе? Сондықтан қанша ән жазғанымды емес, қандай ән жазғанымды айтайын. Ұлы Абай Құнанбайұлының әруағына арнап ақын Иран Ғайыптың өлеңіне екі әдемі ән дүниеге келді, бірін – Толқын Забирова орындайды, екінші әннің орындаушысы әлі бекітілген жоқ. Одан бөлек әнші Айдана Меденованың орындауында "Мінәжат" деген ақын Ақберен Елгезектің өлеңіне бір ән жазылды. 

Арман Дүйсенов
© Photo : Арман Дүйсеновтің жеке архивінен алынды
Композитор карантин кезінде екі ән жазғанын айтты

Әнші Дильназ Ахмадиева қазақша ән салуды жоспарлап отыр. Осы елдің тумасы болған соң, халықтың жағдайын көріп отырған соң, ниеттеніп "Бақыт тілеймін" деген ән дайындап жатыр. 

- Қазір "Қазақконцерт" бірлестігінде қызмет етіп жатырсыз ба?

Жоқ, өнер бірлестігі басшысы орынбасарының қызметіне тағайындалып, ол жерде бір жыл жұмыс істедім. Жұмыс барысында астана мен Алматы арасында үздіксіз жүру керек болды немесе сол жаққа көшу қажет еді. Ол жақта баспана мәселесі де мезгілінде шешіле қойған жоқ. Кейіннен Алматыда филиал ашылу туралы айтылған, осыны жоспарлап жүргенде пандемия басталып кетті. Әзірше ол жерде қызмет етпеймін. 

- Композитор ретінде "хит" деп қай әніңізді айта аласыз? 

Музыкалық тағылымы мен күрделілігі жағынан биік тұратын туынды жетерлік. Ал мені алғаш елге композитор ретінде таныстырған үш ән бар. Ол – Алтынай Жорабаеваның орындауындағы "Ағажан" әні, Ұлықпан Жолдасовтың орындауындағы "Шаттығым сенсің" және Динара Қырықбаевамен бірге салған "Ұстазым менің" әні. Одан кейін "Музарт" репертуарындағы "Қайдасың?" әнін ерекше атауға болады. Қаламыңнан туған, жаныңнан өрілген дүниелер болғаннан кейін бөліп, мынау әдемірек деп айту қиын.

- Орындаушысына қарай бағы жанбай қалған әніңіз болды ма?

Орындаушысы емес, әншінің бейғамдығына қарай бағы жанбай қалған ән болды. Ақылбек Жеменей бауырымның орындауында өзім үшін қымбат "Тырналар" деген ән бар. Тыңдаған адамға ерекше әсер ететін әдемі туынды. Бірақ ән көңілден таса қалып кетті. Мұндай "әттеген-ай" дейтін кез, өкінішке қарай, болып тұрады. 

- Қай әншімен бірге көптен бері жұмыс істейсіз?

Қазақтың бар әншісі өте талантты, сол себепті кіммен жұмыс істесем де жұмысымнан ләззат аламын. Әншілерге дарын бабаның қанымен, ананың сүтімен дарыған. Себебі бойында дарыны жоқ өнерпаз адамның елдің ықыласына бөленуі екіталай. Мен ерекше құрметтейтін топ – "Музарт". Егер "Музарт" менің әнімді орындаса, ол мен үшін ерекше қуаныш, ерекше жетістік. Мақпал Жүнісова апайымыздың өзіндік орны бар, Роза Рымбаева, "Нұр-Мұқасан" тобымен де жұмыс істеп келемін. Кейінгі толқын әншілерден "Кешью" тобын ерекше атай аламын. Себебі бұл топтың орындауындағы "Туған жер" атты әнім көпшіліктің ыстық ықыласына ие.

- Ал қаламақыға келгенде қандай бағаны айтасыз? Әнді тегін беретін кездер бола ма?

Композиторлардың қатып қалған бағасы жоқ. Шығармашылық деген зат емес, саудаласатын дүкен емес. Осы орайда әнді сатпаймыз, әнді орындауға құқық бергеніміз үшін қаламақы аламыз деген жөн болар. Ал оның бағасы адамның жағдайына байланысты. Көбіне әнді жаздырушы еңбегіміздің ақысын төлеуге ілтипат танытып жатады. Себебі бұл біздің негізгі кәсіби табыс көзіміз. Кейде әншінің жағдайы болмай тұрса, бірақ әнге деген икемі, дауысы, дауыстық бояуы келіп тұрса, басқа да техникалық жағдайына сай болып тұрса, әнді тегін де беремін. Бағаға келгенде қатып қалған қағида жоқ.

Бұл уақытқа дейін келіскен бағасын бермей кеткен ешкім болған жоқ. Бір қазанда қайнап жатқан бір елдің азаматы болған соң басқаша болуы мүмкін де емес. Кейде әнге сөз керек деп келетіндер бар, ішінде әннің бір жерін түзеуімді сұрайды. Оның бәріне ақша ала беретін болсақ, ел деген аттан бас тарту керек шығар.

- Ән "ұрлау" жайлы не ойлайсыз? Шығармашылық ортақ па әлде әркімнің еңбегін бағалап, ақысын төлеп, рұқсатын алу керек пе?

Әнді "ұрлау" деген мәселеге келер болсақ, әлдекім менің әнімді саналы түрде ұрлайды деп ойламаймын. Ол бейсаналы түрде болатын әрекет болуы мүмкін, себебі менің әніммен сусындап өскен балалар болғандықтан, ол ән жадында сақталып, тамырларына дейін тарап кеткен. Сол бағытты ұстай отырып, бар-жоғы жеті нотаны пайдаланады. Алайда оны өзі де білмеуі мүмкін, яғни бейсаналы түрде бір-екі нотаны ұқсатады.

Арман Дүйсенов
© Photo : Арман Дүйсеновтің жеке архивінен алынды
"Шығармашылық иелері бір мектептің өкілі болғандықтан, туындыларының ұқсас болуы – заңдылық"

Музыканы плагиат деп санаудың да шарттары бар, егер 6 нота ырғақ және биіктік жағынан тұп-тура сол қалпында қайталанып жатса, плагиат деп санауға болады. Ал оның ырғағы, нотасы бөлек болса, онда ол жай ғана ұқсастық. Моцарт, Гайдн, Бетховен және Бах пен Вивальди бір дәуірдің музыкант-композиторлары. Сондықтан шығармашылығы да бір-біріне өте қатты ұқсас. Бірақ әрқайсысының қайталанбас қолтаңбасы бар. Шығармашылық иелері бір мектептің өкілі болғандықтан, туындыларының  ұқсас болуы – заңдылық.

- "Жұлдызды жекпе-жек" бағдарламасында қазылар алқасының құрамында отырып ютуб желісінде бағдарламаның "кемшіл" тұстарын тізіп берген жігітке жауап берген едіңіз. Қарап тұрсақ, ол азамат екінші рет сол түсініктемеңізге қарай жауап дайындапты. Осы жайында не ойлайсыз?

Сынды айтқан музыкалық маман болса, осы уақытқа дейін жарыққа шыққан дүниелері елдің ықыласына бөленіп жүрген адам болса, айтқан пікірін қабылдауға дайынмын. Өйткені мен адаммын, мен де қателесуім мүмкін. Ал бұл бала, ең алдымен, орыс тілінде сөйлеп отыр. Ал біздің бағдарлама қазақ тілінде шығады. Бағдарламаның басты мақсаты – қоғамда "біздің өнер қайда бара жатыр", "тойдың жетегінде кетіп қалған жоқпыз ба", "аға буынның шоқтығы биік туындылары орындалмай кеткен жоқ па" деген сұрақтарға жауап беру.

Әншілерді жеке-жеке ұстап алып, "сен мынаны айтасың" деп отыру болмайды ғой. Сол себепті ауқымды жұмыс жүргізу мақсатында бұл күнде "жұлдыз" атанған шығармашылық иелерінің арасында байқау өткіздік. Төрде отырып, жайлап ақыл-кеңес айтуды мақсат тұттық. Сондай бағдарлама жасап, елдің ықыласына бөленіп, қазақ эстрадасының мәселесін шешеміз деп жүргенде мына жақтан мүлдем үш қайнаса сорпасы қосылмайтын, ұлты ғана қазақ азамат, оның үстіне жасы кіші, орыс тілінде шығып қай-қайдағы былапыт әңгімелерді айтады.

Пікірін мәдениетті түрде жеткізген жоқ, тұрпайы сөйлеп, боғауыз айтады. Шынашақтай баламен бала боламын ба?! Мына жақта ұлттың, қоғамның талғамына байланысты мәселемен айналысып жатқан кезде сондай баланың айғай-шуы маған әсер етуі керек пе?!

- Сізге кімнің айғайы әсер етеді?

"Халық айтса, қалт айтпайды". Егер қоғам барлығы бірауыздан "Арман, сенің әнмен айналысуға ешқандай құқығың жоқ, сен композитор емессің" десе, мен бұл істі қойып кетуге де дайынмын. Осы уақытқа дейін елдің батасы мен алғысынан басқа сөз естігенім жоқ. 

- Арман Дүйсенов он жылдан кейін бір басшылық қызметте отыруы мүмкін бе?

Кәсіби өмірімнің өзекті тақырыбы – қазақтың төл өнері мен бүгінгі немесе кешегі классикалық өнердің озық үлгілерін кәсіби түрде ұштастырып, қазақтың музыка өнерін дамытуды жалғастыру.

Ал болашақта мемлекеттік қызметте отыруым әбден мүмкін, жоқ деп айта алмаймын. Жан-жақты білімді, бірнеше тілді меңгерген мен сияқты ұлт жанашырлары міндетті түрде қолынан іс келетін қызметке баруы тиіс. Нақты идеологияға, музыкалық мәдениетке және өз мамандығыма қатысты салаға ғана барамын.

 

957
Тақырып бойынша
"Көкіректі қашанғы қаға береміз": Бесбаев қазіргі қоғам жайлы ойымен бөлісті
Әли Оқапов шаңырақ көтеріп жатыр - Рымбаева келіні туралы не ойлайтынын айтты
Қыдырәлі Болмановпен сұхбат: Бізге дейін бірін-бірі сүйіп қосылған дуэт болған жоқ
"Сағынышымыз сейілді": Сәкен Майғазиев жүрек елжірететін видео жариялады
"Бала-шағамды зейнетақымен асырап отырмын": Роза Рымбаева карантиндегі өмірі жайлы
Қазақстан премьері мен Татарстан басшысы Қостанайда кездесті

Қазақстан премьері мен Татарстан басшысы Қостанайда кездесті

60
(Жаңартылды 21:17 27.09.2020)
Автомобиль жасау саласындағы жаңа жобалар Қазақстан мен Ресей арасындағы өнеркәсіптік кооперацияның нақты практикалық кеңеюін айғақтайды

НҰР-СҰЛТАН, 27 қыркүйек – Sputnik. Қостанайда премьер-министр Асқар Мамин мен Татарстан президенті Рустам Минниханов кездесіп, үш бірдей автомобиль жасау жобасын бастап берді. Нысандарға тартылған инвестиция көлемі 261 миллиард теңгені құрайды, деп хабарлайды primeminister.kz сайты.

Келісімге сәйкес, алдағы уақытта Қостанай индустриялық аймағында "КАМАЗ" шойын құймасы мен жүк техникасының шанақ-арқалығына арналған құрамдас бөлшектер өндіру зауыты салынып, Қарағанды облысының Саран қаласында автомобиль шиналары өндірісі ашылады. Бұл жердегі шектес салаларды ескере отырып, өндіріс орнында шамамен 1 200 жаңа жұмыс орны құрылады деп жоспарланған.

Ал зауыттардың құрылысы 2023 жылы аяқтау көзделген.

Үкімет басшысы автомобиль жасау саласындағы жаңа жобалар Қазақстан мен Ресей арасындағы өнеркәсіптік кооперацияның нақты практикалық кеңеюін айғақтайтынын атап өтті.

"Автомобиль жасау саласындағы өндіріс көлемі жыл басынан бері 51,8%-ке ұлғайды. Негізгі капиталға салынған инвестициялар 6,6 еседен астам – 9,4 миллиард теңгеге дейін артты", – деді Мамин.

Шара аясында үкімет басшысына ауыл шаруашылығы техникасын жинау және кәдеге жарату зауыты мен "КАМАЗ" инжиниринг орталығын ашудың бірлескен Қазақстан–Ресей жобасы таныстырылды.

Оқи отырыңыз: Таңғалдырмаймыз, бірақ қуантамыз: Ермек Тұрсынов Татарстан киносы күндері жайлы

Сондай-ақ, кездесуде ресейлік "КАМАЗ" бен "Татнефть" және өзбектің "UzAuto" компанияларының басшылығымен автомобиль жасау саласындағы ынтымақтастықты одан әрі дамыту келешегі талқыланды.

60
Кілт сөздер:
экономика, Қазақстан, Татарстан
Тақырып бойынша
Қазақстан мен Татарстан меморандумға қол қойды
Азық-түлікті қымбаттатуға еш себеп жоқ – Мамин
Маска мен дәрі-дәрмек тапшылығы болмайды – Мамин
Татарстан президенті сабан тойды Қостанайда атап өтеді
Татарстан президенті Абай өлеңін қазақ тілінде оқыды