Талғат Бигелдинов (оң жақта)

Кеңес Одағының екі мәрте батыры Талғат Бигелдинов жайлы не білеміз?

3278
(Жаңартылды 11:06 12.07.2019)
Кеңес Одағының екі мәрте Батыры атағын иеленген жалғыз қазақ, ұшқыш-шабуылдаушы Талғат Бигелдинов туралы Sputnik Қазақстан дерекқорынан оқыңыз

Кеңес Одағының екі мәрте Батыры, Қазақстан авиациясының генерал-майоры Талғат Бигелдинов 1922 жылды 5 тамызда Ақмола облысының Майбалық ауылында дүниеге келген. Ол - Кенесары ханның қолбасшыларының бірі Басығара батырдың тікелей ұрпағы. Басығара батыр 1837 жылы Ақмола бекінісіне шабуыл жасап, қанды шайқаста ерлікпен қаза тапқан. 

Арба үстінде дүниеге келген бала

Батыр ашық аспан астында дүниеге келіпті. Ақмола аймағына белгілі болған бай Ғалибай өз малын тәркілеуден құтқарайын деп Талғаттың әкесі Түсіпбек және бабасы Бигелді руынан шыққан кейбір жақындарына малды Алатау тауларына айдап тастауға тапсырма берген. Олардың ішінде аяғы ауыр Хадия да болады. 

Осылайша көшпен ерген екіқабат келіншек босану мерзімі жақындағанда түйе жегілген арбаға отырған. Сөйтіп ол ашық аспанның астында болашақ штурмовик-ұшқышты дүниеге алып келеді. Ұл баланың дүниеге келу құрметіне көш тоқтап, сол арада мал сойылып, той жасалған. Кейін ақсақалдар ұзақ пікір-таласқа түсіп, жаңа туған сәбиге Талғат деген есім қойыпты.

Ал батырдың туған жеріне қатысты екі дерек бар. Ол кісіні кейбір жерде Бішкекте туған деп те көрсетеді. Жалпы, бұл екі дерекке де негіз бар. Өйткені Майбалықта дүниеге келген Талғатты атасы баласы жоқ інісінің бауырына басып берген. Сөйтіп үлкендердің шешімімен ол туған ата-анасынан ажырап, Бішкектегі туыстарының қолына барады.

"Өгей шешем өгейлігін танытты"

"Қазақ салты бойынша, мені туыстарымыздың бала-шағасыз отбасыға берді, солай Пішпекке көшіп кеттім. Бірақ өгей анам өгейілігін танытты. Сондықтан да қайыр сұрайтын кездерім де болды. Масқара аштық болды, достарыммен бірге тауға барып, кесіртке мен жыландарды аулап жүрдік. Бірақ та мен бұзық, мінезді болдым",—  деп есіне алады белгілі ұшқыш балалық өмірінің бұл арасын.

Мектепті Талғат жақсы оқып, үздіктер қатарында болады. Бірақ татар мектебінен орыс мектебіне ауысқанда, ол үшін қиыншылықтар басталған. Орыс тілі сабағы ол үшін қиын пән болды. Бір күні орыс тілінің мұғалімі әбден қиналып, бос сыныпта солқылдап жылап отырған Талғаттың үстінен түседі. Сөйтіп оны үйінен келіп сабақ алуға шақырады.

"Пысық бала Аркаша менің досым болды. Ол да жіктелу мен септелуде "әлсіз" болды, екеуіміз мұғалімге жолықтық. Саманнан салынған, сабан төбесі бар үй, әр жерден кедейлік көрініп тұрды. Бәрінен жаманы үйдегі суық ызғар еді. Аркаша екеуміз сабаққа кіріспестен бұрын далаға қойып кеттік.

Сөйтіп жақын жерде, ағаш қоймасына барып, сексеуіл алып келдік. Мұғалім түсінбей, аң-таң болып тұрды. Жарты сағаттан кейін шағын бөлмеде "Ташкенттегідей" ыстық болды. Ол бірнеше апта бойы бізге сабақ берді, қандай тамақ болса да, бізге беретін, бірақ өзі аш-жалаңаш отыратын. Содан бері мен орыс тілінде сауатты жазамын", - дейді Талғат Бигелдинов.

"Бойым бәкене деп менсінбеді"

Одан соң Талғат Бигелдинов 1938 жылы Фрунзе қаласында орналасқан аэроклубқа оқуға түседі. Басында бойы аласа болған соң аэроклуб басшылары оны алғысы келмепті. Бірақ жастың табандылығы мен қайсарлығына олар тәнті болған.

1940 жылы Балашов әскери авиациялық мектебіне оқуға аттанады, ал кейін Орынбор қаласындағы Чкалов әскери авиациялық ұшқыштар мектебіне ауысады. Оны 1942 жылы бітіреді. Осылайша соғыс қызған шақта Талғат нағыз майданға қажет маман – ұшқыш мамандығын алып шығады.

Тағы оқыңыз: Дінмұхамед Қонаев туралы қызықты деректер

"Қара ажалды" ауыздықтаған қазақ жігіті

Талғат Бигелдинов 1942 жылдың желтоқсанында Калинин майданындағы 296-авиациялық дивизияның 800-шабуылдаушы авиаполкіне қосылады. Оның "Ил-2" ұшағын немістер "Қара ажал" деп атаған екен. 

Талғат Бигелдинов әскери тапсырмамен 305 рет әуеге көтерілген. Кеңес Одағының Батыры деген атақты екі рет алған Анатолий Ефремов 244 рет ұшқан, ал Талғат Жақыпбекұлы одан 61 рет артық көкке көтерілді. Осыдан басқа, Талғат Бигелдинов 7 жау ұшағын атып түсірген, көптеген техниканы жойып, немістерді өлтірді. 

9-шы ұшудан кейін Талғат жетекші ұшқыш болды, шайқас жылдарында оның басқаруымен қауіпті тапсырмалар орындалды.

Талғат Бигелдиновтің ерлігі

1943 жылғы қыркүйекте Днепр үшін ұрыста жауға аянбай қарсы тұрады. Осы шайқаста Бигелдиновтың ұшағы зақымданып, өртене бастайды. Сонда ол ұшағын жау техникасы жасырынған тұсқа бағыттап, өзі ұшақтан секіріп үлгереді. Оның әуедегі бұл ерлігі фотосуретке түсірілген.

Тағы бір ерлігі, ол сол жылдың көктем айында жаудың жойғыш ұшағын (истребитель) дәл көздеп атып түсірген тұңғыш шабылдаушы-ұшқыш (штурмовик) болды. Жойғыш ұшақтар мен шабуылдаушы ұшақтар аспанда кездесіп қалса шайқасуы тиіс, бірақ немістің жойғышын атып түсірген жағдай бірінші рет болды.

Ал "Мессершиттің" ішінде отырған адам — әуе шайқасының шебері, 108 ұшақты атып түсірген Испания, Франция мен басқа елде көрсеткен ерлігі үшін марапаттар алған капитан фон Дитрих еді. Жас Талғаттың бұл жаңа әдісі жоғары бағаланып, ол соғыстағы алғашқы марапаты - Екінші дәрежелі Отан соғысы орденін алды. Содан кейін Талғаттың бұл ерлігін қайталағандар көбейді.

1944 жылдың 26 қазанында 22 жастағы лейтенант Бигелдиновке Знаменка, Кировоград қалаларын босату кезіндегі ерлігі мен әскери шеберлігі, әрі  атып түсірген төрт жау ұшағы үшін Кеңес Одағының Батыры атағы берілді.

1945 жылдың 27 маусымыда Талғат Бигелдинов екінші рет Кеңес Одағының Батыры атағын иеленді. Бұл жолы ол эскадрильяны шебер басқару мен Краков, Оппельн (қазіргі кездегі Ополе), Катовице, Бреслау (қазіргі кездегі Вроцлав), Берлин қалалары үшін шайқастардағы әскери ерлігі үшін марапатталды.  

1945 жылдың маусымында Мәскеудегі Қызыл алаңда өткен Жеңіс шеруіне қатысқан. Талғат Бигелдинов ең ауыр ұрыстарды көріп, Мәскеу, Киев және Еуропа елдерін қорғап, Берлиндегі шайқасқа қатысқан.

Әженің дұғасы

Талғат мінген ұшақта №13 саны таңбаланған. Бұған басқалар үрке қарайтын болса, ұшқыш өзі үшін бұл сан бақытты екенін айтады. Оның үстіне әуеге көтерілер алдында Талғатт әрқашан әжесі үйреткен дұғаны оқитын болған. Айтуынша, осы дұғаның арқасында оған оқ дарымай, соғыстан аман оралды.

"Балалық шағымда маған мейірімін аямай төккен жалғыз адам болды. Ол 101 жас өмір сүрген асыл әжем еді. Мен аэроклубта оқып жүргенімді біліп-көрді ғой. Содан бір күні қасыма келіп: "Ұлым, саған бір дұға үйретейін. Жаңбыр жауса, найзағай жалт етсе, соны оқы, сонда найзағай саған түспей, қасыңан өтеді" деді", - дейді ол.

Соғыс бітіп, бейбіт өмір басталғанда, Талғат Жақыпбекұлы 1956 жылға дейін КСРО Әскери-әуе күштерінде өз қызметін жалғастыра береді. 1956-1970 жылдары азаматтық авиацияда жұмыс істеді. 1968 жылы Мәскеу құрылыс-инженерлік институтын бітіріп, Қазақ КСР Мемлекеттік құрылыс комитетінің жүйесінде басшылық лауазымдарда қызмет етті.

КСРО 2-3-ші, 12-ші шақырылымындағы Жоғарғы Кеңесінің депутаты болды. Ұлы Отан соғысының мүгедектері мен жетім балаларға көмек беретін қайырымдылық қордың президенті болып жұмыс істеді.

Омарташы батыр

Өмірінің соңғы 40 жылында аты аңызға айналған ұшқыш омарташылыққа ден қойып, ара өсірген. Осы істі "ермек" пен "бейбіт эскадрилья" деп атап, оған бар бос уақытын арнады. Ол кісіні танитындардың айтуынша, Талғат Жақыпбекұлы өте қарапайым, дауыс көтермейтін, сабырлы және қажет кезде қолдау көрсетуден бас тартпайтын адам болыпты.

Талғат Жақыпбекұлы Бигелдинов 2014 жылдың 10 қарашасында 93 жасына қараған шағында дүниеден өтті. Батырдың денесі Алматыдағы Кеңсай зиратына қойылды. Басына ескерткіш орнатылған, есімі жоғары оқу орындарына берілген. Талғат Бигелдинов туралы бірқатар фильм түсірілді.

"Соғыс болсын деп ешқашан қаламаймын. Бірақ егер осындай ауыртпалық басымызға түссе, Алла бермесін, сіздер және немере-шөберелеріміз бізден кем болмай, жауларға соққы берсін! Біздің өсиетіміз осындай", — деп бата береді екен үнемі аты аңызға айналған ұшқыш.

Талғат Жақыпбекұлы соғыс пен әуедегі шайқас туралы үш кітап жазған: "305-ші рейд", "Мәңгілік шыңында"; "Илдер шабуылдайды".

3278
Кілт сөздер:
Ұлы Отан соғысы, ұшқыш, Талғат Бигелдинов
Тақырып:
Өмірбаяндар (111)
Тақырып бойынша
Қашып жүріп соғысты: Құранды қазақшаға аударған Халифа Алтай жайлы не білеміз?
Қазақтың "Қыз Жібегі" Меруерт Өтекешова туралы не білеміз?
"Халқым менен де биік": Әйгілі ғалым Қаныш Сәтбаев туралы не білеміз?
"Шопыр" болған Әубәкіров: қазақтың тұңғыш ғарышкері туралы не білеміз - фото
17 жасында майданға аттанған Әлия Молдағұлова туралы қызықты деректер
Бүгін даңқты батыр Бауыржан Момышұлының туған күні
Церемония возложения цветов к Могиле Неизвестного солдата 2020 год

Тоқаев Жеңіс парадынан кейін "Белгісіз солдат" қабіріне гүл шоғын қойды

72
(Жаңартылды 18:35 24.06.2020)
Мәскеуде қызыл алаңда Екінші дүниежүзілік соғыстағы жеңістің 75 жылдығын атап өтуге арналған әскери парад аяқталды

АЛМАТЫ, 24 маусым – Sputnik. Ресей президенті Владимир Путин шет мемлекет басшыларымен бірге Мәскеудегі Жеңіс парадынан кейін "Белгісіз солдат" қабіріне гүл шоғын қойды. Салтанатты рәсімге Қазақстанның көшбасшысы Қасым-Жомарт Тоқаев та қатысты. 

1941-1945 жылдары болған Екінші дүниежүзілік соғыстағы Жеңістің 75 жылдығы құрметіне арналған әскери парад Қызыл алаңда өтті.

Шеруден кейін Владимир Путин басқа мемлекеттерден шақырылған құрметті қонақтармен бірге Александров бақшасына гүл қою рәсіміне көшу үшін трибуна маңынан өтті.

Белгісіз кеңес жауынгерінің мәйіті Мәскеу маңындағы бауырластар зиратынан көшіріліп, 1966 жылы Александров бағында салтанатты түрде қайта жерленді. Келесі жылы мұнда мемориал ашылды, ол жерде "Мәңгілік алау" негізгі элемент болып тұр.

24 маусымда Мәскеудегі Жеңіс парадына 14 мыңнан астам әскери қызметші қатысты, сонымен қатар 234 тарихи және қазіргі заманның жердегі әскери техникасы жұмылдырылды.

Қызыл алаңнан Әзірбайжан, Армения, Беларусь, Үндістан, Қазақстан, Қырғызстан, Қытай, Молдова, Моңғолия, Сербия, Тәжікстан, Түрікменстан және Өзбекстан мемлекеттерінің әскери қызметшілері жүріп өтті.

Кремльде парадқа шақырылған мемлекет басшыларына арналған қабылдау өтті.

Путин мәртебелі меймандарды Мәскеуде қуана қарсы алғанын айтты.

 

72
Кілт сөздер:
Мәскеу, гүл, Жеңіс күні, Қасым-Жомарт Тоқаев
Тақырып бойынша
Тоқаев Путиннің Екінші дүниежүзілік соғыс туралы мақаласын жоғары бағалады
Жеңіс парады: Тоқаев қазақстандық әскерилерге құрмет көрсетті - видео
Қырғызстан президенті Мәскеуге ұшып барғанымен Жеңіс парадына қатысқан жоқ
Назарбаев COVID-19 жұқтырды: Елбасының денсаулығына қатысты ақпарат шықты
Біз кеңес халқының нацизмді жойғанын әрдайым есте сақтаймыз – Путин
Архивтегі фото

"Соғыс бейнесі"– ардагерлердің суретін жүктеуге болатын онлайн-мұрағат

53
Акцияға ТМД елдерінің музейлері, еуропа мұрағаттары мен Токиодағы институт қосылды, деп хабарлады Россотрудничество 

НҰР-СҰЛТАН, 15 маусым – Sputnik. Россотрудничество қолдауымен Ұлы Отан соғысындағы Жеңістің 75 жылдығына орай құрылған "Соғыс бейнесі" алғашқы тегін фотобанк www.imagesofwar.ru халықаралық деңгейге шығады. Агенттік басшысының орынбасары Михаил Брюхановтың айтуынша, енді жобамен ТМД мен Еуропаның бірқатар елі ынтымақтасады.

Атап айтқанда, жобаға "Қазақстандық инновациялар және телекоммуникациялық жүйелер университеті" үкіметтік емес білім беру мекемесі, "Орыс мәдениетінің орталығы" Батыс Қазақстан облыстық қоғамдық бірлестігі, Әзербайжан Республикасының Ұлттық тарих музейі, "Жеңіс мұрагерлері" халықаралық одағының Әзербайжандағы өкілдігі, Қырғызстандағы А.А.Кутанова атындағы Ленинград қоршауының тарихы музейі, Армения Республикасы қорғаныс министрлігінің "Майр Айастан" әскери тарихы музейі, Арменияның Ұлттық мұрағаты, Киевтегі "Орыс ұлттық-мәдени қоғамдастығы" ұйымы қосылғысы келеді.

Аты аңызға айналған Т-34: Жарылған танкте үш күн жатып, аман қалған қазақ жауынгері 

Сонымен қатар, Сербияның тарихи мұрағаты, Кипр фотографтарының қауымдастығы және Жапонияның екі ұйымы –Токио орыс тілі институты және Еуропа мен Азия арасындағы ынтымақтастық қауымдастығы фотокбанкпен ынтымақтастық орнатуға ниетті.

"Соғыс бейнесі" жобасы арқылы Екінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі фотосуреттердің электронды базасы жасалды. Қазірдің өзінде фотобанкке 2 мыңнан астам сурет жүктелген.  

Ресей президентінің көмекшісі Владимир Мединский журналистермен онлайн-кездесуі барысында мәлімдегендей, фотомұрағатта Евгений Халдей, Борис Кудояров, Иван Шагин секілді танымал әскери фототілшілердің жұмыстары жинақталған. Дегенмен жобаға қарапайым азаматтардың да фотосуреттері қажет.

"Соғыс бейнесі" порталының оқырмандарына өз отбасындағы батырлардың суреттерін өз бетінше жүктеуге мүмкіндік берілді, - деді Мединский. – Осылайша, әркім тарихи зердені сақтауға өз үлесін қоса алады".

Сонымен бірге Владимир Мединский қолданушыларды фотосуреттерді жүктеу кезінде формулярды мүмкіндігінше дәл толтыруға шақырды.

"Шынайы әрі факт болу үшін кімнің суреті екенін, қандай жағдайда түсірілгенін көрсету керек, –  деп атап өтті ол. –  Фактілер неғұрлым көп болса, тарихты бұрмалау мүмкіндігі соғұрлым азаяды".

Мединский атап өткендей, жобаның басты мақсаты – кеңес сарбаздарының ерліктерін бұрмалауға жол бермеу, мұнда басқа мемлекеттермен бірлескен жұмыс та маңызды рөл атқарады.

53
Тақырып бойынша
Соғыста қаза тапқан қазақстандықтың сүйегі отанына жеткізіледі
Соғыста қаза тапқан қазақ жауынгерінің қайда жерленгені 77 жылдан кейін анықталды
Жүзден аса фашистің көзін жойды: Кеңес Одағының батыры Төлеген Тоқтаров туралы не білеміз
Көзі тірісінде білмей кетті: Ілияс Есенберлиннің туыстары тың деректі бөлісті
Майданда қаза тапқан капитан Игишевтің ерлігі мен махаббат оқиғасы
Ер адам, архивтегі фото

Күзде теңге тағы құнсыздана ма сарапшылар пікір білдірді  

31
(Жаңартылды 17:07 14.08.2020)
Brent мұнайының қазіргі бағасы теңгенің қатты құнсызданбауына негіз болып отыр. Дегенмен бәрібір ұзақ мерзімде ұлттық валютаға қысым түседі

НҰР-СҰЛТАН, 14 тамыз – Sputnik. Алдағы күз айларында коронавирустың екінші толқыны басталады деп болжанып отыр. Өйткені жыл сайын сол уақытта инфекциялық аурулар өршіп кетеді. Үкімет дайындық шараларына кірісіп кетті. Ал халық арасында күзде теңге тағы құнсыздануы мүмкін деген әңгімелер де тарап жатыр. Sputnik Қазақстан тілшісіне сұхбат берген сарапшылар ұлттық валюта бағамына қатысты пікір білдірді.

Еңбек өнімділігін арттыру керек

Қаржы кеңесшісі Расул Рысмамбетовтың пікірінше, Қазақстан коронавирустың екінші толқынын жеңіл еңсереді. Себебі төтенше жағдай кезінде мемлекеттік органдар да, жеке құрылымдар да біраз тәжірибе жинады. Банктер мен компаниялар қашықтан жұмыс істеуге үйренді. 

"Иә, жыл сайын күзде инфекциялық аурулар өршіп кетеді. Сондықтан тағы шектеу шаралары енгізіледі деп ойлаймын. Бірақ коронавирустың екінші толқыны біріншісіне қарағанда жеңілдеу өтеді. Сол кезде цифрлық экономиканы дамытуға жақсы мүмкіндік болады", - дейді Рысмамбетов.

Сарапшының айтуынша, теңге бағамына пандемия да, карантин де қатты әсер етпейді. Негізгі фактор – мұнай бағасы және осы шикізатқа тәуелді отандық экономика.

"Теңге бағамына карантин немесе пандемия емес, мұнайға тәуелді экономикамен өткізген бейқам жылдар әсер етіп отыр. Теңге карантинге қарамастан, әлсірей береді. Шикізаттық мемлекеттің тағдыры сол, ылғи девальвацияға ұшырап отырады. Бүгінде осы проблеманы валюталық одақтар арқылы шешуге болады деген ұсыныстар бар. Алайда олай ғана емес, экономиканың сапасын және еңбек өнімділігін көтеріп те шешуге болады", - деп атап өтті Рысмамбетов.

Теңге қатты құнсыздана ма?

Экономист Бауыржан Ысқақов та теңгенің бағамы көбінесе мұнайға байланысты екенін айтып отыр. Сондықтан осы шикізаттың қазіргі бағасы күзде түспесе, теңге бағамы анау айтқандай өзгермейді деп санайды.   

"Қазір Brent маркалы мұнайдың бір баррелі 44-45 доллардың шамасында тұр ғой. Бұл теңгенің қазіргі бағамын ұстап тұруға жеткілікті. Меніңше, күзде ұлттық валютамыздың бағамы әрі кетсе, 440 теңгеге барады. Бірақ бір кездері "500-ге дейін жетуі мүмкін" деп айтылды ғой. Оған себептер де болған. Бірақ қазір жағдай өзгерді", - дейді Ысқақов.

Сарапшының айтуынша, коронавирусқа қарсы шаралар, вакцинаның шығуы, карантинді жеңілдету және тағы басқа жағымды өзгерістер оң әсерін беріп жатыр.

Оқи отырыңыз: Досаев теңгенің не себепті әлсірегенін түсіндірді

"Сондықтан күзде теңге қатты құлдырап кетеді, девальвация болады деп айта алмаймын. Оған қоса үкімет дағдарысқа қарсы шараларды қолға алды. Ұлттық қордан біраз ақша бөлінді. Жалпы, осы саладағы шаралардың нәтижесі көріне бастайды. Бірақ коронавирустың екінші толқыны болса, қосымша қолдау шараларын қолға алу қажет. Экономиканы дамытпасақ та, осы қарқында ұстап қалу үшін тағы ақша құю керек болады", - деді Ысқақов.

Санкция теңгеге кері әсер етуі мүмкін

Ал GSB UIB бизнесті талдау орталығының сарапшысы, экономист Мақсат Халық ұлттық валютамызға оң әсер етіп жатқан қазіргі сыртқы факторды атады. Ол – доллардың құнсыздануы.

"Негізі қазірдің өзінде теңгеміз біраз құнсызданып кететін еді. Бүгінде АҚШ-тың федералды резерв жүйесі долларды көптеп басып, экономикасына салып жатыр. Ал ақша массасының өсуі доллардың әлсіреуіне себеп болды. Қазір доллар еуроға қарағанда, Швейцарияның франкіне қарағанда біраз құнсызданды. Демек, әлемдік валюталарға шаққанда доллардың өзі әлсіреп, теңгеміздің қатты құнсызданбауына септігін тигізіп тұр", - деп түсіндірді Халық. 

Экономистің айтуынша, санкциялық соғыстар теңгеге кері әсер етуі мүмкін. Мәселен, АҚШ-тың Ресейге қатысты санкциялары күшейтілетін болса, рубль біраз құнсызданады. Ұлттық валютамыз да әлсірейді. Ал мұнайдың қазіргі бағасы теңге бағамын ұстап тұр. Алайда уақыт өте келе, ұлттық валютамызға қысым түседі. 

"Brent маркалы мұнай бағасының 40 доллардан жоғары тұрғаны теңгеміздің қатты құнсызданбауына негіз болып отыр. Бірақ бәрібір ұзақ мерзімде ұлттық валютамызға қысым түседі. Өйткені экспортымыздың көп бөлігі осы шикізаттан тұрады. Ал экспорттан түсетін ақша азайса, теңгенің жағдайы қиындайды. Сондықтан ұзақ мерзімде ұлттық валютамыз қатты құнсызданбаса да, ақырын-ақырын құнын жоғалтуы мүмкін", - дейді Халық.

31
Кілт сөздер:
доллар бағамы, теңге бағамы
Тақырып бойынша
"Экономикалық ахуал күрделі": қаржы министрі алдағы жоспар туралы айтты
Brent мұнайының қымбаттауы теңгеге қалай әсер етті
Ұлттық экономика министрі келешегі бар салаларды атады
Тоқаев теңге бағамына қатысты бірқатар тапсырма берді