Мәңгілік алау

9 мамыр: Ұлы Отан соғысында Қазақстанның жеңіске қосқан үлесі

19105
(Жаңартылды 10:50 12.07.2019)
Биыл 9 мамырда Ұлы Отан соғысының аяқталғанына 74 жыл толады. Cұрапыл соғыс жылдары Қазақстанның жеңіске қосқан үлесі туралы Sputnik Қазақстан дерекқорынан оқыңыз

Екінші дүниежүзілік соғыс қалай басталды?

1939 жылдың 1 қыркүйегінде фашистік Германия Польшаға шабуыл жасады. Кейін Англия жəне Франция бұл мемлекетке қарсы соғыс жариялаған соң, екінші дүниежүзілік соғыс басталды. Ал 1941 жылдың 22 маусымында фашист әскерлері Кеңес Одағына соғыс ашты. Оған әлемнің 72 мемлекеті қатысып, 62 миллион адам ажал құшты.

Брест қамалы

1941 жылдың 22 маусымында фашистік Германия КСРО-ға тиесілі Брест қамалына (Беларусь) шабуыл жасаған соң, Ұлы Отан соғысы басталды.

Ресейлік тарихшылардың мәліметіне сәйкес, 1941 жылы қамалды 7 000 сарбаз қорғаған. Оның 1 мыңға жуығы Қазақстаннан барған жауынгерлер.

Жау шабуылынан кейін аман қалған Брест қамалының қорғаушылары партизандар қозғалысына қосылды. Олардың қатарында 190 қазақстандық болды. Біразы Беларусь жерінде жерленген.

Қазақстанның жеңіске қосқан үлесі

КСРО-да жүргізілген 1939 жылғы халық санағы бойынша Қазақстанда 6,2 миллион адам тұрған. Соғыс жылдары кеңес әскері қатарына 1 миллион 200 мың қазақстандық шақырылды. Оның 601 мыңы туған жерге оралған жоқ.

Қазақстаннан барған әскерлер майдан даласында ерлікпен шайқасты. 100 000-нан астам отандасымыз жауынгерлік ерліктері үшін медаль-ордендермен марапатталды.

Шамамен 500 қазақстандық Кеңес одағының батыры, 100-ден астам адам "Даңқ" орденінің иегері атанды. Ал қазақстандық 4 ұшқыш: Талғат Бигелдинов, Леонид Беда, Иван Павлов, Сергей Луганский "Кеңес Одағының батыры" деген құрметті атаққа 2 мәрте иеленді. Қазақстандықтар арасында алғаш болып бұл атақты танк әскерінің генерал-майоры, павлодарлық Кузьма Семаченко (1941 жылдың 22-маусымында) алды. Панфиловшы, полковник Бауыржан Момышұлынан (11 желтоқсан 1991) соң бұл атақ ешкімге берілген жоқ.  

Днепр үшін болған шайқаста 18 жастағы Жәнібек Елеусізов қазақтар арасындағы ең жас "Кеңес Одағының батыры" атанды.

Кеңес Одағы батырларының қатарында қазақтың екі батыр қызы: мерген Әлия Молдағұлова мен пулеметші Мәншүк Мәметова да бар.

Ал Рақымжан Қошқарбаев Рейхстагқа Жеңіс туын тіккені үшін "Жауынгерлік Қызыл ту" орденінің иегері болды. 2001 жылы  "Халық қаһарманы" атанды.

Ұлы Отан соғысы кезінде Қазақстан армия мен флот үшін офицерлік кадрлар және резервтік күштер дайындауға үлес қосты. 1941-1945 жылдары КСРО-дағы әскери оқу орындарына 42 мыңнан астам жас қазақстандық білім алуға аттанса, нақтыланбаған ақпарат бойынша, Қазақстанның аумағында соғыс жылдары жұмыс істеген 27 әскери оқу орны 16 000 офицер дайындап шығарған.

Партизандық соғыс

Қазақстандық сарбаздар жау тылында қоршауда қалып, партизандық күреске араласқан. Ұлы Отан соғысы жылдары 3 500 қазақстандық партизан отрядтары қатарында болды деген мәлімет бар.

Тарихшылардың айтуынша, олар Украина мен Беларусь елдерінің батыс аудандарында, Молдавия мен Балтық жағалауларында фашистік Германияға қарсы соғысқан. Олардың ішінде Қасым Қайсенов, Тоқтағали Жанкелдин, Әди Шәріпов, Сәтімбек Төлешов, Нұрым Сыдықов, Ғалым Омаров, Ғалым Ахмедияров сынды батыр партизандармен қатар Нұрғаным Байсейітова, Тұрғаш Жұмабаева, Жамал Ақәділова есімді қазақ қыздары да жау әскерлеріне қарсы күрескен.

Тыл еңбеккерлерінің ерлігі

Соғыс кезінде Қазақстан 30,8 миллион пұт астық, 14,4 миллион пұт картоп және көкөніс, 15,8 миллион пұт ет, 3 млн 194 мың центнер сүт, 17,6 мың центнер жүн, 2,5 млн дана жылы киім және басқа да өнімдерді майдан даласына жіберді.

Қазақстандық тыл еңбеккерлері майданға 110 000-нан аса жылқы, жаудан азат етілген аудандарға саны 500 000- нан асатын мал жіберген.

Сұрапыл соғыс жылдарындағы өнеркәсіп

Фашистік Германия КСРО-ның батыс аудандарын басып алған соң, 1941-1945 жылдары Сібір мен Қазақстан негізгі әскери-өнеркәсіп базасына айналды.

Ұлы Отан соғысының алғашқы айларында кәсіпорындардың барлығы тылға көшіріле бастады. Қысқа уақыт ішінде Қазақстанның аумағына 142 кәсіпорын орналастырылып, қазақ жеріне 532 мың 506 адам көшірілді.

Даңқты батыр Бауыржан Момышұлы туралы не білеміз?

1,5 жылдың ішінде елімізде 25 кен орны мен шахта, 11 кен байыту фабрикасы, 19 жаңа көмір шахтасы, 3 разрез, 4 жаңа мұнай кеніші, Атыраудағы (Гурьев) мұнай өңдеу зауыты іске қосылды.

1942-1943 жылдары Мақат-Орск, Ақмола Магнитогорск темір жол желілерінің құрылысы аяқталды.

"Бәрі де майдан үшін, бәрі де Жеңіс үшін!"

Ұлы Отан соғысы кезінде Қазақстан жалпыодақтың мыс құймасының 30%, марганец кенінің 60%, мыс кенінің 50%, металл висмуттың 65%, полиметалл кендерінің 70%, мырыш өнімінің 85% өндірді.

Қорғаныс өнеркәсібіне қажетті мыстың үштен бірі қазақ жерінде өндірілді. Сондықтан жауға атылған 10 оқтың тоғызы Қазақстандағы Шымкент қорғасын зауытында құйылды.

Елімізде танк және ұшақ жасауға ақша жинау қозғалысы ұйымдастырылды. 1941 жылдың күзінде Бүкілодақтық лениндік коммунистік жастар одағы атындағы танк дивизиясын құруға қаржы жинауды басталды.

Бір жылдың ішінде қазақстандық комсомолдар кеңес әскеріне 45 жаңа танк жіберді. Кейін халық қаражатына тағы 10 танк колоннасы, бірнеше авиациялық эскадрилия, торпедо катерлер мен атаулы ұшақтар жасалды.

1941-1945 жылдары Қазақстан халқы соғыс техникаларын жасауға 480,3 миллион рубль жинап берді.

Әкесін құтқару үшін майданға аттанды: Мәншүк Мәметова туралы не білеміз?

Ұлы Отан соғысы уақытында еліміздегі көптеген кәсіпорындар қорғаныс өнімдерін шығарды.

Ер азаматтардың басым бөлігі әскер қатарында болғандықтан, зауыттарда әйелдер, қариялар, жасөспірімдер еңбек етті. Еңбек тәртібі күшейтілді, жұмыс уақыты ұзартылды. Қазақстан халқы "Бәрі де майдан үшін, бәрі де Жеңіс үшін!» деген ұранмен жеңіс үшін тер төкті.

Ұлы Отан соғысы жылдары Қазақстанға көшірілген өзге ұлт өкілдері

1941 жылы республикаға 300 мыңнан астам неміс жер аударылса, 1943 жылы күзінен 1944 жылға дейін Қазақстанға 507 480 адам күшпен көшірілді. Олардың ішінде 45 500 қарашай, 406 000 шешен мен ингуш, 21,150 балқар, 2 200 қалмақ, 4 500 қырым татарлары, 27 600 месхет түріктері және басқа да ұлт өкілдері болды.

Сонымен қатар Қазақстанның ақын-жазушылары өз шығармалары арқылы халықты фашистік басқыншыларға қарсы күресуге шақырды. 50-ден астам қазақстандық жазушы соғысқа аттанды. Ақын Жамбыл Жабаевтың "Мәскеу", "Ленинградтық өрендерім", "Отан бұйрығы» атты өлеңдері кеңес халқын рухтандырды.

9 мамыр – Жеңіс күні

Ұлы отан соғысы 1945 жылы 8 мамырда Берлин түбіндегі Карлсхорстта Кеңес Одағы, Америка Құрама Штаттары, Ұлыбритания, Франция алдында фашистік Германия өзінің жеңілгендігі жөнінде актіге қол қойымен аяқталды. 9 мамыр жеңіс күні ретін тойланды.

Ал екінші дүниежүзілік соғыс 1945 жылдың 2 қыркүйегінде Кеңес Одағының жапониялық Квантун армиясын жеңуімен аяқталды.

19105
Кілт сөздер:
Рақымжан Қошқарбаев, Талғат Бигелдинов, Мәншүк Мәметова, Әлия Молдағұлова, Ұлы Отан соғысы, 9 мамыр
Тақырып бойынша
17 жасында майданға аттанған Әлия Молдағұлова туралы қызықты деректер
Кеңес Одағының екі мәрте батыры Талғат Бигелдинов жайлы не білеміз?
Іздеу тобы, архивтегі фото

Киевте қаза тапқан қазақстандық жауынгердің сүйегі туған елінде жерленеді

46
Ресей мен Украинаның іздеу отрядтары Ұлы Отан соғысы кезінде қаза тапқан Қызыл армия жауынгерлерінің сүйектерін Қазақстанға тапсырды

НҰР-СҰЛТАН, 28 қыркүйек – Sputnik. Ұлы Отан соғысына қатысқан бес қазақстандықтың сүйегі жер қойнына тапсырылады. Төрт жауынгер Ресейден, тағы біреуі Украинадан табылды, деп хабарлады "Atamnyn Amanaty" қоғамдық бірлестігі басқарма төрағасының орынбасары Райгүл Мушанова.

"2020 жылдың наурызында украиналық "Вертикаль" іздеу тобымен бірлескен іс-шараларды ұйымдастыру барысында 1940 жылдың ақпанында әскерге шақырылған Солтүстік Қазақстан облысының тумасы, жауынгер Қайыржан Тікшекеевтің сүйегі табылды", - деді Мушанова Sputnik Қазақстан агенттігінің мультимедиялық баспасөз орталығында өткен онлайн брифингте.

Қазіргі таңда жауынгердің сүйегі Қазақстан Республикасының Киевтегі әскери атташесіне тапсырылды және 2020 жылдың қыркүйек айының соңында Қазақстанға жеткізіледі. Жауынгердің немересі Марат Тікшекеев оны Солтүстік Қазақстан облысы, Айыртау ауданы, Дәукара ауылында жерлеуді жоспарлап отыр.

"Вертикаль" мамандандырылған іздеу бірлестігінің жетекшісі Владимир Жарконың айтуынша, сарбаз сүйегінің қалдығы жүгері алқабынан табылған.

"2020 жылдың 30 наурызында Киев облысының Макаров ауданында жүргізілген далалық жұмыстар кезінде біз Қызыл әскердің төрт сарбазының сүйегін таптық, олардың біреуі қазақ Қайыржан Тікшекеев болып шықты. Біз жеке сәйкестендіру белгісі арқылы сарбаз туралы деректерді анықтадық. Оның сүйегінің қалдығы жүгері өсірілетін егістік алқабынан табылды. Бұл бауырластар зираты емес, Тікшекеев өзінің соңғы шайқасын осы жерде өткізген. Ол 1941 жылы Киевті қорғаған 28-ші атқыштар дивизиясының құрамында болған", - деді Жарко.

Марат иТикшекеев – внук погибшего воина Кайыржана Тикшекеева
© Sputnik / Владислав Воднев
Қаза болған жауынгер Қайыржан Тікшекеевтің немересі Марат Тікшекеев

Қазақстандықтың туыстарымен әлеуметтік желі арқылы байланыс орнатылған.

"Біз әлеуметтік желінің көмегімен сарбаздың туыстарын, немересі Маратты тез тауып алдық. Facebook-ке жаздық, ол бірден жауап берді, артынан хат жазыстық, біртіндеп достық қарым-қатынас орнаттық. Кейін Қазақстан елшілігі бізбен байланысқа шықты. Ал 18 қыркүйекте сарбаздың сүйегін туған жеріне жөнелттік", - деп атап өтті іздеу отрядының өкілі.

1941 жылдан бастап іздеген

Әскери жауынгердің немересі Марат Тікшекеевтің айтуынша, туыстарының Қайыржан Тікшекеев туралы дерек іздегеніне 80 жылға жуықтаған.

"1940 жылы атам әскер қатарына шақырылады. Соғыс басталған кезде ол Украина майданына жіберіледі. Сол жерден 1941 жылдың жазына дейін хат келіп тұрады. Содан кейін онымен байланыс үзіліп, ол хабар-ошарсыз кеткен сарбаздардың тізіміне ілікті. Алайда біздің әулетіміз іздеу шараларын тоқтатқан жоқ. Алдымен әжем, кейін әкем іздеді. 2004 жылы әкем дүниеден өткеннен кейін іздеу шараларымен өзім айналыстым. Қолымда атамның хаттары, ол туралы кейбір мәліметтер болды", - деді Марат Тікшекеев.

Кайыржан Тикшекеев
© Photo : Из семейного архива Тикшекеевых
Қайыржан Тікшекеев

Ол Украинаның іздеу отрядының өкілдеріне, Қазақстанның қорғаныс министрлігіне және "Atamnyn Amanaty" қоғамдық бірлестігіне атасының сүйегін туған жерінде қайта жерлеуге қолғабыс тигізгені үшін алғыс білдірді.

"Алғашқыда сүйек қалдықтарын "заңсыз қазушылар" тапқан, олар іздеу бірлестігіне келіп, сол жерді мұқият қарап шығуды өтінген. Нәтижесінде жүгері алқабында мерт болған көп сарбаздың сүйегі жатқаны белгілі болды. Ал атамыздың сүйегінің табылғанын әлеуметтік желілер арқылы білдік. Қазір оны жер қойнына тапсыруға қатысты шаралар толығымен дайын, барлық туысымыз бұл күнді асыға күтіп отыр", - деді Қайыржан Тікшекеевтің немересі.

Тағы бір жауынгердің сүйегі елге жеткізіледі

Райгүл Мушанова сондай-ақ Ресей жерінен табылған басқа жауынгерлердің де сүйегін отанына жіберу туралы айтып берді.

"Atamnyn Amanaty" қауымдастығының, ресейлік және қазақстандық іздеу жүйелерінің, қорғаныс министрлігінің, Ресей Федерациясы мен Қазақстан елшіліктерінің бірлескен күш-жігерінің арқасында Қазақстаннан шақырылған және Екінші дүниежүзілік соғыс жылдары қаза тапқан төрт Қызыл Армия жауынгерінің сүйектерін елге жеткізуге мүмкіндік туды. Олар кезінде хабарсыз кеткендер тізіміне енгізілген сарбаздар", - деді деп атап өтті ол.

Мушанова бұл миссияның маңыздылығына тоқталды. Оның айтуынша, 75 жыл бойы бұл сарбаздар туралы жылт еткен жаңалықты туыстары мен достары асыға күткен. Бүгінде есімдері ел жадында сақталған жауынгерлер туралы отбасылық естеліктер ұрпақтан-ұрпаққа жалғасып келеді.

2019 жылдың қазанында  "Atamnyn Amanaty " қоғамдық бірлестігі 1942 жылдың тамыз айынан бастап хабар-ошарсыз кетті деп саналған сарбаз Сүйінбай Мәзібаевтың сүйегін Алматы облысының Сүмбе ауылына жеткізіп, салтанатты түрде жер қойнына тапсыру шарасын ұйымдастырды.

Заместитель председателя правления общественного объединения Atamnyn Amanaty Райгуль Мушанова
© Sputnik / Владислав Воднев
"Atamnyn Amanaty" қоғамдық бірлестігі басқарма төрағасының орынбасары Райгүл Мушанова

2020 жылдың 23 мамырында Медет Аманжоловты Қарағанды облысы Ақадыр ауылында жерлеу үшін  сүйегін салтанатты түрде тапсыру рәсімі өтті.

2020 жылдың қыркүйек айында Қазақстанға Қызыл армияның екі жауынгерінің сүйегі тапсырылды. Жағыпар Қайларовтың сүйегі Алматы облысының Жетіген ауылына, Әзікен Нұғмановтың сүйегі Ақмола облысына жеткізілді.

Ленинград түбіндегі шайқаста қаза тапқан Ескендір Ойнаровтың сүйегін елге жеткізу үшін келіссөздер жүргізілуде.

"Константин Москвин жетекшілік ететін "Иван Сусанин" отряды Санкт-Петербург маңында қазба жұмыстарын жүргізіп, жерлесіміз Ойнаров Ескендірдің сүйегін көтерді. Біз Қызылорда облысы Қазалы ауданының тумасын туған жерінде қайта жерлеу үшін  Atamnyn Amanaty қоғамдық бірлестігіне хабарластық.  Олар жауынгердің туыстарын табуға көмектесті", - деді Мушанова.

46
Кілт сөздер:
соғыс, қазақстандық жауынгер
Хиуаз Доспанованың ескерткіші

Жеңістің 75 жылдығына арналған жаңа жоба басталды: кім қатыса алады?

36
Жоба Қазақстандағы Россотрудничество өкілдігінің қолдауымен ұйымдастырылып отыр, оған кез келген адам қатыса алады

АЛМАТЫ, 2 қыркүйек – Sputnik. Қазақстандағы Россотрудничество өкілдігі Жеңістің 75 жылдығына арналған "Атлас памяти" деген жаңа онлайн-жобаны іске қосты. Бұл туралы ұйымның баспасөз қызметі хабарлады.

Россотрудничество басшылығы көпшілікке тарату мақсатында ескерткіштер каталогын шығаруды жоспарлар отыр. Каталог баспа және электронды түрде шығады. Жоба монументалды мұраны дәріптеуге және қазақстандықтар мен ел қонақтарын ақпараттандыруға бағытталған.

24-31 тамыз аралығында әлеуметтік желі арқылы Ұлы Отан және Екінші дүниежүзілік соғыстың батырлары мен оқиғаларының құрметіне Қазақстан қалаларында орнатылған ескерткіштерге арналып жазылған мәтін мен фотоматериалдар жиналды. Бір апта ішінде еліміздің 20-ға жуық қаласынан материалдар келді.

"Мысалы, Абай Құнанбаев атындағы №6 мектеп-гимназиясының оқушылары Николай Артемасов пен Никита Гетмановтың арқасында 1985 жылы Степногорск қаласында ашылған сәулетші Лоуренс Баласовтың "Жеңіс монументі" туралы білдік. Елизавета Максимова Теміртаудағы "Белгісіз солдат ескерткіші" туралы білуге көмектесті. Осындай жағдайлар көбірек кездесіп жатыр", - деді жоба үйлестірушісі Ольга Скальчук.

Жобаға қалай қатысуға болады

Жобаға қатысып, өз қалаңыздағы ескерткіш туралы айтқыңыз келсе, Россотрудничество сайтында жарияланған ережеге сәйкес ескерткіштердің авторлық фотосуреттері мен оған сипаттама жазып жіберу қажет.

Қазір "Атлас памяти" бойынша жұмыс жалғасып жатыр. Жиналған материалдың бір бөлігі pobedakz.com сайтында көрсетілуде. Бұл порталды Россотрудничество өкілдігі "Ұлы Отан: ХХІ ғасырдағы көзқарас" жобасы аясында арнайы құрды.

Сталинград үшін шайқасқан қазақстандық жауынгерлер

Сонымен қатар "Сталинград үшін шайқастағы қазақстандық жауынгерлер" жобасы бойынша да жұмыстар жалғасып жатыр. "Сталинград шайқасы" (Волгоград) мұражай-қорығының қорынан көрме мамырда қазақстандық көрермен үшін арнайы дайындалған болатын. Оған Елбасы кітапханасының "Мәдениет арқылы диалог" халықаралық жобасы аясында Ресей елшілігінің қолдауымен Қазақстандағы Россотрудничество өкілдігі бастамашы болды.

Оның экспозициясы да pobedakz.com сайтында бар және жаңа материалдармен толықтыру жалғасып жатыр.

Сталинград шайқасына қатысқан туыстары мен жақындары туралы айтқысы келетіндер материалды (мәтін, фотосурет, құжаттардың сканерленген көшірмесін) kaz.rs.gov@gmail.com поштасына жібере алады және олар да виртуалды экспозицияға қосылады.

36
Архивтегі фото

Қытайда тәрбиеші өлім жазасына кесілді

0
Балабақша қызметкері Ван Юнь әріптесінен өш алу мақсатында оның тобына барып жүрген балаларды улағаны анықталды

НҰР-СҰЛТАН, 29 қыркүйек – Sputnik. Қытайдың Цзяоцзо қаласында халық соты балабақша қызметкерін өлім жазасына кесті, деп хабарлады РИА Новости.

Сот материалдарына сәйкес, "Мэнмэн" балабақшасында жұмыс істеген Ван Юнь деген келіншек орта топқа жауапты тәрбиешімен жанжалдасып қалған. Артынан әріптесінен өш алу мақсатында оның тобына барып жүрген балаларды улауға шешім қабылдайды. Сөйтіп, 2019 жылы 27 наурызда таңертең Сунь есімді тәрбиешінің балалары жейтін ботқаға натрий нитритін салып жіберген. Сол күні 25 бала уланып, ауруханаға түсті. Бір бала көз жұмды.

Оқи отырыңыз: Балабақшадағы балалар есек етін жеп келгені әшкере болды 

Тергеу шаралары барысында Ван Юньн осы іспетті тағы бір қылмыс жасағаны анықталды. Осыдан үш жыл бұрын үйдегі жанжалдан кейін ол күйеуін улаған. 2017 жылы ақпан айында алдымен интернет арқылы натрий нитритіне тапсырыс берген. Ал химиялық затты алғаннан кейін суға қосып, күйеуіне берген. Ол кезде ер адам уланғанмен қатты зардап шекпеген.    

Цзяоцзо қаласының орта санаттағы халық сотының шешімімен Ван Юнь өлім жазасына кесілді.

0
Кілт сөздер:
Қытай, балабақша
Тақырып бойынша
Шымкентте балабақшада төрт бала мен тәрбиеші уланып қалды
Алматы облысында балабақшадағы видеодан кейін тәрбиеші хабарсыз кетті
Алматыда балабақшадан сәби ұрламақ болған әйелге қатысты тың дерек шықты
Бүлдіршінді сорпамен күйдірген балабақша қызметкері жазадан құтылды
Шипажайда баланы сүлгімен ұрған тәрбиеші қылмыстық жазаға тартылмайтын болды