Снайпер Төлеуғали Әбдібеков

"Қара өлім": фашистер қазақ жігітінен неге қорықты?

4740
(Жаңартылды 12:53 09.05.2020)
Фашистер оны "Қара өлім" деп атап кеткен. Шығыс Қазақстан облысының тумасы Төлеуғали Әбдібеков қарапайым аңшы болған

НҰР-СҰЛТАН, 9 мамыр – Sputnik. Төлеуғали Әбдібеков Ұлы Отан соғысында үздік мергендердің қатарынан көрінді. Ол жалғыз өзі 397 фашистің көзін жойды.

Сол кезде жалпыодақтық радио арқылы аты кеңінен танылды. Бірақ бертін келе, оны ұмыта бастады.  

Ауыл ақсақалдары мергендігіне таңғалды

Төлeуғали Әбдібеков 1916 жылы бұрынғы Семей облысының (қазіргі Шығыс Қазақстан облысы) Жарма ауданында Насырхан Әбдібекұлының отбасында дүниеге келген. Әкесі оны аңшылыққа баулып, мылтық атуды үйреткен. Төлеуғалидің мергендігіне өзге аңшылар мен ауыл ақсақалдары таңғалып, әрбір олжасына таңдай қағатын.

Тулеугали Абдыбеков
Төлеуғали Әбдібеков

1932 жылы туыстарының шақыруымен Төлеуғали Оңтүстік Қазақстандағы "Пахта-Арал" кеңшарына көшіп, мақташы болып жұмыс істеді. Сол жерден Қызыл армия қатарына шақырылып, Хабаров аймағында әскери борышын өтеді.

Әскерден кейін Төлеуғали мақта шаруашылығымен тығыз айналысып, өз бригадасына басшылық етті. Кеңшардың сұлу қызы Найсымкүлге үйленеді. Екі баланың әкесі атанады. Бірақ екі баласы да ерте қайтыс болды.

Книга Забытые герои о подвигах казахстанцев в Великой Отечественной войне
© Sputnik / Абзал Калиев.
Қазақстандықтардың Ұлы Отан соғысындағы ерліктері туралы "Ұмытылған батырлар" кітабы

Жастар тағы бала сүюді армандады. Алайда сұрапыл соғыс бұрқ ете түсті. 1942 жылы мамыр айында Шымкент облысының жаңадан жасақталған сарбаздар тобымен Төлеуғали Калинин майданына аттанды.

"Фашистерге күн көрсетпеймін"

Әскерде жауынгер Әбдібеков мергендердің қатарына алынды. 8-ші Гвардиялық атқыштар дивизиясының құрамында болды. Екі-ақ жылдың ішінде, нақты айтқанда,  1942 жылдың 14 мамыры мен  1944 жылдың  21 ақпаны аралығында жалғыз өзі 397 фашистің көзін жойды.

Төлеуғали мергендігімен ғана емес, ұстаздығымен де танылды. Ол өз полкінде мергендер қозғалысын ұйымдастырды. Сөйтіп, 32 мергенді дайындап шығарды.

Оқи отырыңыз: Депутат үш дәрежелі Даңқ ордені иегерінің өмір жолы туралы әңгімелеп берді

8-ші Гвардиялық атқыштар дивизиясының "Отан үшін" газетінде 1942 жылдың 18 қыркүйегінде шыққан мақалада мынандай үзінді бар: "Қазіргі кезде мерген Әбдібековтың есебінде 102 гитлерлік солдат бар. Енді олар ешқашан біздің жерімізде сасық иісін таратпайды. Менің көзім көріп, қолым винтовканы мықтап ұстап тұрғанша фашистерге күн көрсетпеймін дейді мерген".

Ал 1942 жылы 2 қазандағы газетке мергендер слетіне арналған "Ержүрек мергендер жасасын!" атты бас мақала шықты. Онда: "Біздің атақты мергеніміз Әбдібеков бірнеше сағат бұрын 125 фашистің көзін жойғанын баяндады", - деп жазылған.

Ауылдан жеткен хат

8-ші Гвардиялық атқыштар дивизиясының 1942 жылдың қорытындысы бойынша жасаған қысқа есебінде мергендердің 2-ші слетіне қарай сержант Әбдібековтың 219 фашисті атып тастағаны туралы жазылған. Оның аты бүкіл майданға кеңінен танылды. Ал жаңа 1943 жылдың қарсаңында Бүкілодақтық радиодан Мерген Төлеуғали Әбдібеков туралы арнайы бағдарлама берілді. Осы бағдарламаны "Пахта-Арал" кеңшарының тұрғындары – Әбдібековтың туған-туыстары мен жора-жолдастары үлкен қуанышпен тыңдады.

Кеңшардың директоры М. Ф. Гресс жұмысшылардың атынан майданға хат жазды. Оны да дивизияның газетіне басып шығарды. 

"Сәлеметсіз бе, біздің қаһарманымыз, жолдас Әбдібеков! Кеңшардың жұмысшылары мен қызметкерлері ұжымының атынан сізге сәлем жолдаймын. Сіздің батырлығыңыз туралы бүкіл ел біледі. Ал Мәскеуден берілген радиобағдарламадан сіздің ерлік істеріңіз туралы естідік. Біздің атақты жерлесіміз, біз сізбен мақтанамыз", - делінген ұжымдық хатта.

Мергендердің жекпе-жегі

1944 жылы 23 ақпанда Төлеуғали жаудың оғынан қаза тапты. Кеңес Армиясы құрылған күні оққа ұшты.

Ол күні Әбдібеков ауырып жүрген. Емделудің орнына майданға шықты. Жаудың мергені оны тура мойнынан атты. Алайда Төлеуғали да оны көздеп, атып түсірді. Қатты жарақат алса да, әскери борышын аяғына дейін орындап кетті.

Төлеуғали Әбдібеков госпитальде қайтыс болды. Оны Калинин облысындағы Новосокольнический ауданының Насва станциясында жерледі. Ал оның винтовкасын шәкірті Әшірәлі Османолиевке тапсырды. Ол соғыстың соңына дейін 129 фашистің көзін жойды.

Халық Қаһарманы атағына лайықты

Төлеуғали Әбдібеков қайтыс болғаннан кейін Кеңес Одағының Батыры атағына ұсынылған болатын. Алайда оған тек I дәрежелі "Отан соғысы" ордені ғана берілді.

Наградной лист на имя Тулеугали Абдыбеков
Төлеуғали Әбдібековтың атына жазылған марапат қағазы

Батырдың жиені, жазушы әрі журналист Айгүл Кемелбаеваның айтуынша,  Төлеуғали Әбдібеков әскери анкетада ағасы Кемелбайдың репрессияға ұшырағанын ашық жазған. Соның салдарынан Кеңес Одағының Батыры атағы берілмей қалуы әбден мүмкін.

"Менің атам – Кемелбай Насырханов 1937 жылы репрессияға ұшыраған. Төлеуғали Әбдібеков – оның туған жиені.  Оған Кеңес Одағының Батырын беруі керек еді. Алайда өз анкетасында ағасы Кемелбайдың репрессияға ұшырағанын жазғаннан кейін ол атақ берілмей қалды", - дейді Кемелбаева.

Родственница Тулеугали Абдыбекова Айгуль Кемелбаева
© Sputnik / Абзал Калиев.
Төлеуғали Әбдібековтың туысы Айгүл Кемелбаева

Оның айтуынша, қазақстандықтар ғана емес, туған-туыстары да Төлеуғали туралы ұзақ уақыт ештеңе білмеген. Кемелбаеваның өзі ағасы жайында алғашқы деректерді он бес жыл бұрын тапты.

"Мен оны тарихшы Тілеу Құлбаевтың мақаласы арқылы таптым. Онда ата-бабаларым жайында жазылды. Мен өзім Төлеуғали Әбдібековтың маған сонша жақын туыс екенін білмеппін. Артынан әскери мұрағаттан мәлімет алдым. Ағам жалғыз өзі 397 фашистің көзін жойды. Әрине, адам өлтіру оңай емес. Бірақ соғыста басқа амал жоқ. Меніңше, ағам "Халық Қаһарманы" атағына лайықты", - дейді Кемелбаева.

1944 жылы 8-ші Гвардиялық атқыштар дивизиясының құрылғанына үш жыл толғанда басшылық дивизияның әскери ерліктері туралы арнайы рапортты Қазақстанға жіберген болатын. Делегациямен бірге Әбдібековтың №2916 винтовкасы әскери төлқұжатымен қоса жеткізілді. Ол әлі күнге дейін Қазақстан Республикасының Орталық мемлекеттік музейінде тұр.

4740
Кілт сөздер:
Ұлы Отан соғысы, фашизм
Тақырып бойынша
Назарбаев: Қазақстандықтар ерен ерліктің жарқын үлгісін көрсетті
Жеңіске тағзым: Нұркен Әбдіров туралы фильм қалай түсірілді
"Ержүрек аға буынның алдында мәңгі қарыздармыз": Тоқаев Жеңіс күнімен құттықтады
Тараздықтар соғыс ардагерлерін ерекше құттықтады – видео
"Тілді" тірідей қолға түсірді: қазақ жауынгерінің келіні қайын атасының ерлігі жайлы айтты
Церемония возложения цветов к Могиле Неизвестного солдата 2020 год

Тоқаев Жеңіс парадынан кейін "Белгісіз солдат" қабіріне гүл шоғын қойды

67
(Жаңартылды 18:35 24.06.2020)
Мәскеуде қызыл алаңда Екінші дүниежүзілік соғыстағы жеңістің 75 жылдығын атап өтуге арналған әскери парад аяқталды

АЛМАТЫ, 24 маусым – Sputnik. Ресей президенті Владимир Путин шет мемлекет басшыларымен бірге Мәскеудегі Жеңіс парадынан кейін "Белгісіз солдат" қабіріне гүл шоғын қойды. Салтанатты рәсімге Қазақстанның көшбасшысы Қасым-Жомарт Тоқаев та қатысты. 

1941-1945 жылдары болған Екінші дүниежүзілік соғыстағы Жеңістің 75 жылдығы құрметіне арналған әскери парад Қызыл алаңда өтті.

Шеруден кейін Владимир Путин басқа мемлекеттерден шақырылған құрметті қонақтармен бірге Александров бақшасына гүл қою рәсіміне көшу үшін трибуна маңынан өтті.

Белгісіз кеңес жауынгерінің мәйіті Мәскеу маңындағы бауырластар зиратынан көшіріліп, 1966 жылы Александров бағында салтанатты түрде қайта жерленді. Келесі жылы мұнда мемориал ашылды, ол жерде "Мәңгілік алау" негізгі элемент болып тұр.

24 маусымда Мәскеудегі Жеңіс парадына 14 мыңнан астам әскери қызметші қатысты, сонымен қатар 234 тарихи және қазіргі заманның жердегі әскери техникасы жұмылдырылды.

Қызыл алаңнан Әзірбайжан, Армения, Беларусь, Үндістан, Қазақстан, Қырғызстан, Қытай, Молдова, Моңғолия, Сербия, Тәжікстан, Түрікменстан және Өзбекстан мемлекеттерінің әскери қызметшілері жүріп өтті.

Кремльде парадқа шақырылған мемлекет басшыларына арналған қабылдау өтті.

Путин мәртебелі меймандарды Мәскеуде қуана қарсы алғанын айтты.

 

67
Кілт сөздер:
Мәскеу, гүл, Жеңіс күні, Қасым-Жомарт Тоқаев
Тақырып бойынша
Тоқаев Путиннің Екінші дүниежүзілік соғыс туралы мақаласын жоғары бағалады
Жеңіс парады: Тоқаев қазақстандық әскерилерге құрмет көрсетті - видео
Қырғызстан президенті Мәскеуге ұшып барғанымен Жеңіс парадына қатысқан жоқ
Назарбаев COVID-19 жұқтырды: Елбасының денсаулығына қатысты ақпарат шықты
Біз кеңес халқының нацизмді жойғанын әрдайым есте сақтаймыз – Путин
Архивтегі фото

"Соғыс бейнесі"– ардагерлердің суретін жүктеуге болатын онлайн-мұрағат

52
Акцияға ТМД елдерінің музейлері, еуропа мұрағаттары мен Токиодағы институт қосылды, деп хабарлады Россотрудничество 

НҰР-СҰЛТАН, 15 маусым – Sputnik. Россотрудничество қолдауымен Ұлы Отан соғысындағы Жеңістің 75 жылдығына орай құрылған "Соғыс бейнесі" алғашқы тегін фотобанк www.imagesofwar.ru халықаралық деңгейге шығады. Агенттік басшысының орынбасары Михаил Брюхановтың айтуынша, енді жобамен ТМД мен Еуропаның бірқатар елі ынтымақтасады.

Атап айтқанда, жобаға "Қазақстандық инновациялар және телекоммуникациялық жүйелер университеті" үкіметтік емес білім беру мекемесі, "Орыс мәдениетінің орталығы" Батыс Қазақстан облыстық қоғамдық бірлестігі, Әзербайжан Республикасының Ұлттық тарих музейі, "Жеңіс мұрагерлері" халықаралық одағының Әзербайжандағы өкілдігі, Қырғызстандағы А.А.Кутанова атындағы Ленинград қоршауының тарихы музейі, Армения Республикасы қорғаныс министрлігінің "Майр Айастан" әскери тарихы музейі, Арменияның Ұлттық мұрағаты, Киевтегі "Орыс ұлттық-мәдени қоғамдастығы" ұйымы қосылғысы келеді.

Аты аңызға айналған Т-34: Жарылған танкте үш күн жатып, аман қалған қазақ жауынгері 

Сонымен қатар, Сербияның тарихи мұрағаты, Кипр фотографтарының қауымдастығы және Жапонияның екі ұйымы –Токио орыс тілі институты және Еуропа мен Азия арасындағы ынтымақтастық қауымдастығы фотокбанкпен ынтымақтастық орнатуға ниетті.

"Соғыс бейнесі" жобасы арқылы Екінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі фотосуреттердің электронды базасы жасалды. Қазірдің өзінде фотобанкке 2 мыңнан астам сурет жүктелген.  

Ресей президентінің көмекшісі Владимир Мединский журналистермен онлайн-кездесуі барысында мәлімдегендей, фотомұрағатта Евгений Халдей, Борис Кудояров, Иван Шагин секілді танымал әскери фототілшілердің жұмыстары жинақталған. Дегенмен жобаға қарапайым азаматтардың да фотосуреттері қажет.

"Соғыс бейнесі" порталының оқырмандарына өз отбасындағы батырлардың суреттерін өз бетінше жүктеуге мүмкіндік берілді, - деді Мединский. – Осылайша, әркім тарихи зердені сақтауға өз үлесін қоса алады".

Сонымен бірге Владимир Мединский қолданушыларды фотосуреттерді жүктеу кезінде формулярды мүмкіндігінше дәл толтыруға шақырды.

"Шынайы әрі факт болу үшін кімнің суреті екенін, қандай жағдайда түсірілгенін көрсету керек, –  деп атап өтті ол. –  Фактілер неғұрлым көп болса, тарихты бұрмалау мүмкіндігі соғұрлым азаяды".

Мединский атап өткендей, жобаның басты мақсаты – кеңес сарбаздарының ерліктерін бұрмалауға жол бермеу, мұнда басқа мемлекеттермен бірлескен жұмыс та маңызды рөл атқарады.

52
Тақырып бойынша
Соғыста қаза тапқан қазақстандықтың сүйегі отанына жеткізіледі
Соғыста қаза тапқан қазақ жауынгерінің қайда жерленгені 77 жылдан кейін анықталды
Жүзден аса фашистің көзін жойды: Кеңес Одағының батыры Төлеген Тоқтаров туралы не білеміз
Көзі тірісінде білмей кетті: Ілияс Есенберлиннің туыстары тың деректі бөлісті
Майданда қаза тапқан капитан Игишевтің ерлігі мен махаббат оқиғасы
Архивтегі фото

Ордабасы ауданында коронавирус жұқтырған соңғы науқас жазылып шықты

0
Ауданда коронавирус инфекциясын жұқтырған 158 науқас тіркелген. Оның екеуі қайтыс болды. Қалғаны ауруханадан шыққан

НҰР-СҰЛТАН, 5 тамыз – Sputnik. Түркістан облысында Ордабасы аудандық орталық ауруханасының коронавирус инфекциясын жұқтырғандарға арналған инфекциялық бөлімі қазір бос тұр. Мұнда емделген соңғы науқас ауруынан толық сауығып шыққан.

"Парламент мәжілісінің депутаты Нұржан Әлтаев бастаған республикалық "Қоғамдық бақылау" өкілдері аудандық ауруханада болып, жағымды жаңалыққа куә болды", - деп хабарлады облыс әкімінің баспасөз қызметі.

Ордабасы аудандық орталық ауруханасы 120 мың халыққа қызмет көрсетеді. Ауданда коронавирус инфекциясын жұқтырған 158 науқас тіркелген. Оның ішінде 2 азамат қайтыс болды. Емделушілер толық жазылып шыққан. Пневмония ауруы да азайып, провизорлық госпитальдың төсек-орын саны 40 орынға қысқарған. Қазір аталған індетпен 21 науқас ем қабылдап жатыр.

Оқи отырыңыз: Мамин коронавирус пандемиясының жаңа толқыны туралы айтты 

Аудандық аурухана 9 жасанды тыныс алдыру аппараты және 70-тен астам оттегімен қамту жабдығымен қамтамасыз етілген. Жеке оттегі жеткізу орталығы орнатылған. Дәрі-дәрмек қоры жеткілікті. Бір ай бұрын құрылған 17 мобильді топ мыңға жуық науқасқа үйлеріне барып, ем көрсеткен.

"Қоғамдық бақылау" өкілдері аурухананың инфекциялық және провизорлық бөлімдерін аралап, жедел-жәрдем көлігімен және зертхана жағдайымен танысып шықты.  

0
Кілт сөздер:
Ордабасы ауданы, коронавирус
Тақырып:
Коронавирус эпидемиясы
Тақырып бойынша
Маска тақпағандарға 79 мың теңге айыппұл салынады
Қазақстанда коронавирустан қанша адам қайтыс болғаны айтылды
Билік коронавирустан қайтыс болғандардың нақты санын жасырып отыр ма?
Денсаулық сақтау министрі бетперде тағуға қатысты соңғы өзгерісті жариялады
Ақорда бірнеше қылмыстық істің қозғалғаны туралы ақпарат таратты