Бесікке бөлеу

"Ашаршылық. Бәсеке. Даму". Қазақстан халық санының күрт өсуіне дайын ба?

258
(Жаңартылды 16:41 14.10.2018)
Тарихшы мамандар халық санының артуы арқасында өзара бәсекелістік артып, кез келген салада сапа пайда болатынын айтты

АСТАНА, 8 қазан — Sputnik, Қарлыға Бүйенбай. Тарихи факторлар әсерінен қазақ халқының саны жетіден 2,5 миллионға дейін азайған болатын. Дәлірек айтсақ, мұның басты себебі — қолдан жасалған ашаршылық, қуғын-сүргін және Қазақстан жеріне көшірілген өзге ұлт өкілдерінің өз отандарына көшіп кетуі. Уақыт өте келе елемізде туу көрсеткіші артып, 2017 жылғы санақ бойынша, халық саны 18 074,1 миллион адамға жетті. Осы орайда, тарихшы және экономист мамандар халық санын арттырудың ұлт болып қалыптасудағы рөліне, қазақ халқының қанын таза сақтап қалудың маңызына және экономика үшін пайдалы тұстарына тоқталды.

"Халық саны артса, іріктеліп шығатын жақсылар көбейеді"

Алдымен, халық санының азаюына қандай тарихи факторлар әсер еткеніне тоқталайын. Мысалы, сіздің 500 қойыңыз болды делік. Осы 500 қойды бағу үшін сізге үлкен жайылымдық жер керек. Осы жайылымдық жер жетпегендіктен, адамдар ұлы көштермен бірге Еуропаға, Азияның басқа бөліктеріне қоныс аударып отырған. Бұдан кейін "жер дауы" деген мәселе бар. Бірақ қазақтар қасық қаны қалғанша жерін ешкімге бермей қорғады. Сондай-ақ, әр шаршы метр жердің иесі және оны пайдалану тәртібі болды.

Үшінші фактор — отарлау саясаты. Осы саясат негізінде қолдан халық санын азайту шаралары жүрді. Олар 1930-33 жылдардағы ашаршылық, 1937-38 жылдардағы репрессия және 40-жылдардағы Ұлы Отан соғысы. Осындай факторлар салдарынан халық саны 7 миллионнан 2,5 миллионға дейін қысқарды. Қазір ақырындап халық саны қайта көбейіп келе жатыр. Ал Қола дәуірі секілді кезеңдерде халық өте тығыз болды. Сол себепті мал шаруашылығы мен өнеркәсіп қатар дамыды.

Қай жағынан алып қарасақ та, халық саны мемлекеттің ұлт болып қалыптасуында үлкен рөл атқарады. Халық саны неғұрлым көп болса, ішінен суырылып шығатын жақсылардың саны артады. Өтпелі кезеңдерде осы халық санының көп болуы экономикалық, әлеуметтік және халықаралық қатынастардағы мәселелерді шешуде үлкен рөл ойнайды.

Бұл бірінші кезекте экономикамыздың өсіп-өркендеуінде үлкен рөл атқаратынын ұмытпауымыз керек. Мысалы, мен кітап жазатын жазушымын делік. Әлбетте кітабымның көп тиражбен шыққанын және оның көп адам оқығанын қалаймын. Егер Қазақстанда 18 миллион емес, 40-50 миллион адам тұратын болса, онда мен кітабымды 10 есе көп тиражбен шығарамын. Ал халық саны аз болса, мен мұндай қадамға бармаймын.

Үшіншіден, халық санын көбейтудің ұтымды тұсы — бәсекелістіктің артуы. Халық неғұрлым тығыз орналасқан аймақтарда міндетті түрде бәсеке жоғары болады. Адамдардың тіршілік үшін күрес жүргізуде мотивациясы жоғарылай түседі, дейді тарихшы, профессор Жамбыл Артықбаев.

Халық саны күрт көбейсе, ашаршылық бола ма?

Халық санының артуы бірінші кезекте ел экономикасына оң әсерін тигізеді. Бұл процесс мемлекеттіліктің тірегі болып, көптеген адамды жұмыспен қамтиды. Оның үстіне өлім-жітімнің де бар екенін ұмытпайық. Екіншіден, қазір ел шекарасын күзететін жауынгерлер жетпей отыр. Үшіншіден, көптеген азаматымыздың шетелге кету тенденциясы орын алып отыр.

Халық арасында "Адам саны күрт көбейсе, ашаршылық болуы мүмкін" деген пікір қалыптасқан. Бұл қате түсінік. Жапония елін мысалға алайық. Аталған мемлекет 110-120 миллион халықты асырап отыр. Кішкене аралда осыншама халыққа жер жетіп отыр. Ал біздің Қазақстанда 100 миллион, тіпті, 200 миллион адамға да жер жетеді.

Үкімет тарапынан аздаған демеу болса, халық экономика тұрғысынан еш қиналмайды, дейді тарихшы Ғалымжан Бексейітов.

"Бір қозы артық туса, бір түп жусан артық шығады"

Жан басының көп болуын ата-бабамыз жөн санап, мән беріп отырған. Бүгінгі таңда да демографиялық мәселелер аса маңызды. Мемлекет тарапынан жасалып отырған жас отбасыларды қолдау, жөргекпұл төлеу, жас аналарға көмек, тағы басқа іс-шаралар осының нақты дәлелі. Ұлт болашағы үшін халық санын көбейту қажетті іс-шаралар қатарынан саналады. Халық санының көп болуы өзге алпауыт елдер санатында тереземіз тең, еңсеміз биік болуына игі әсер етеді.

Сондай-ақ, шетсіз-шексіз игерілмей жатқан жерімізде халықты қоныстандыру, "шөл далаларды гүлге айналдыру", шөл далаларға арналы су жеткізіп, нәр беру, тіршілік ордасын құру сияқты іс-шаралардың негізі болар еді. Бүгінгі таңда мамандық иелері санатында адам өмірі үшін аса қажет дәрігер мамандар, биохимиктер, физиктер, т.б. мамандар зәрулігі байқалады. Халық санының көп болуы мамандар қатарының да молаюына әсер етер еді.

Төртіншіден, "Ақыл-жастан, асыл-тастан" дегендей, жас өрендердің көп болуы бұл жаңашылдық, жаңа идеялар, тың бастамалардың қайнарының көп болуына ықпал етеді. Елімізде жаңа жас қалалар пайда болып, техникалық прогресс сияқты өндіріс салаларының да қарқынды дамуына әсер етер еді, дейді ішкі істер министрлігінің полковнигі Әміржан Ақшолақов.

"Алаш инттелигенциясы — сұрыпталудың нәтижесі"

Қан тазалығын реттеп отыратын жеті ата секілді институттар бар. Алайда осыны белгілі бір институттарсыз-ақ реттеп отыруға болады деп ойлаймын. Қазақ халқы ғана емес, басқа қоғамда да қан тазалығын сақтап қалуға тырысады. Себебі, бұл жақын туыстар арасындағы әлеуметтік реңкті бұзуға алып келеді. Ұжым бірнешеге бөлініп кетеді. Сондай-ақ, осы қан тазалығы деген ұғымды тектілікпен қатар қоюға болады. Мысалы, дәстүрлі қазақ қоғамында жүрген көшбасшылық қасиеті бар адамдар міндетті түрде текті жердің қызын алатын болған. Екі жақ мықты болса, олардан шығатын "нәтиженің де" күшті болатыны сөзсіз. Бұл нағыз сұрыпталу процесі. Ал текті деп өзіндік негізі, шаруашылығы, белгілі бір көзқарасы бар адамдарды айтамыз. Мысалы, Алаш инттелигенциясы — сұрыпталудың нәтижесі. Біраз шаһарда мұндай процесті "сұрыпталудың нәтижесі" деп атайды. Яғни осылайша қан тазалығының арқасында мықты гендер шығады, дейді профессор Жамбыл Артықбаев.

Алдағы уақытта антрополог мамандар біздің қазақты "қасиетті" деп атайтын шығар. Арамызда монголоид, еуропоид нәсілділер араласып жүр. Иран тектестер де бары сөзсіз. Қалай десек те, қоспаны араластырмай, қанды тазартудың ұлт болып қалыптасу жолында маңызы зор. Дәлірек айтатын болсақ, қанның тазалығы мәдениетті сақтап қалуда басты рөл ойнайды.

Қазақтың өзіне ғана тән ерекше мінезі бар екені сөзсіз. Мысалы, дәл қазір быт-шыт болып ұрысып қалсақ, ертеңінде түк болмағандай сөйлесіп жүре береміз. Егер қан араласатын болса, осы секілді менталитетіміз де жойылады, дейді тарихшы Ғалымжан Бексейітов.

"Қазақстан қалай дамып келеді: экстенсивті әлде интенсивті?"

Біріншіден, халық саны ешуақытта 18 миллион болып тұрып, бірден 25 миллионға өсіп кетпейді. Қазақстан экономикасы қазір қанағаттандырарлық деңгейде. Мысалы, экономикамыз қазір 4%, ал халық саны 2% өсіп отыр. Әдетте халық саны мен экономика қатар өсетін болса, мұны экстенсивті даму деп атайды. Ал бізде интенсивті даму байқалады.

Дәлірек айтсақ, жалпы ішкі өнімді адам басына шағатын болсақ, 9-10 долларға жетіп қалады. Қазіргі мақсат — осы соманы алдағы төрт-бес жыл ішінде 12-13 долларға жеткізу. Дәл осылай болған жағдайда дамыған 50 елдің қатарына қосылатынымыз сөзсіз. Ал 30 ел қатарына қосылу үшін еңбектене түсуіміз қажет болады.

Кейбір балалары көп отбасылар қиналуы мүмкін. Әрине, өздерінің табысы мол болып, ата-әжесіне де қарайлап, 8-10 баласына жақсы білім беріп, тамақтандырып, киімін бүтіндеп жатса, нұр үстіне нұр. Ал әлеуметтік-тұрмыстық жағдайы төмен отбасыларға әдетте мемлекет көмектесіп отырады. 7-8 арнайы бағдарлама бар. Көмек бірінші зейнеткерлерге, кейін мүгедек, мұқтаж жандарға беріледі.

Көпбалалы отбасыларға да қатысты арнаулы жәрдемдер бар. Қателеспесем үшінші-төртінші баласын туғандарға көмек ретінде 76-120 мың теңгедей ақша беріледі. Қазақстанда мұндай көмек түрі бұрыннан бар. Яғни біз халық санының өсуі мәселесіне келгенде аса көп қиналмаймыз, деген пікір білдірді экономист Сапарбай Жұбаев.

258
Кілт сөздер:
ашаршылық, қазақ, тарих, халық саны, жер дауы, Қазақстан
Тақырып бойынша
Шығыс Қазақстанда карантин жарияланды: жергілікті халық дүрлігіп жатыр
"7-20-25": Мыңнан астам халық тұрғын үй бағдарламасымен баспана алады
Сәтбаев: Халық зейнетақы қорындағы өз ақшасын кредит ретінде алады
Ғасыр соңына қарай Қытайдың солтүстігінде халық жаппай қырылуы мүмкін
Чемпионсыз өткен бір апта: халық не талап етті, билік не дейді?
Халық министрдің отставкаға кетуін талап етуде: Қасымов неге сеніп отыр?
Қазақстанда халық саны өсті
Көлікке тиелген табыт

Нұр-Сұлтанда крематорий салынады

426
Крематорийді 2022 жылы пайдалануға беру жоспарланып отыр. Ал нысан құрылысына 1,5 миллиард теңге бөлінеді

АЛМАТЫ, 10 тамыз – Sputnik. Нұр-Сұлтанда 3,6 миллион долларға зираты бар крематорий салынады деп жоспарланып отыр. Бұл туралы "Ашық бюджеттер" порталында хабарланды.

Зираты бар крематорий құрылысы биыл басталады. Ал нысан 2022 жылы пайдалануға беріледі. Жобаны жүзеге асыру Нұр-Сұлтан қаласының құрылыс басқармасы мен ведомство басшысы Сәкен Сәрсенғалиевқа жүктелді.

"Құрылысқа жергілікті және республикалық бюджеттен 1 миллиард 519 миллион 285 мың теңге немесе 3,6 миллион доллар бөлінеді. Жобаның мақсаты – дәстүрлі жерлеу орындары бар зираттардың аумағын азайту", - делінген хабарламада.

Жоба 5 тамызда жарияланды, көпшілік талқылауы 19 тамызда аяқталады. 11 тамыздағы жағдай бойынша ешкім жобаны қолдап немесе қарсы екенін айтып  дауыс берген жоқ.

Алматыдағы крематорий

Айта кетейік, крематорий құрылысына қатысты жоспар осы жылдың маусым айында хабарланған болатын. Сол кезде әділет министрлігі алғашқы крематорийлер Алматы мен Нұр-Сұлтанда пайда болатынын айтты. Төтенше жағдай кезінде мемлекеттік комиссия ведомствоға Қазақстанның мегаполистерінде крематорий салу мақсатында бюджеттік өтінімді әзірлеуді және енгізуді тапсырды.

Алматы мемлекеттік активтер басқармасында құрылысқа тендер жарияланды.

Техникалық ерекшелік бөлігінде болашақ тапсырысты орындаушы жергілікті жердің сейсмикалық ерекшеліктерін ескеруі қажет екені көрсетілген.

Оқи отырыңыз: Назарбаев: өмірден түңілсеңіз, зират басына барыңыз

Крематорийді екі пеші бар бір орынды етіп жасау жоспарланып отыр. Сонымен қатар әкімшілік нысандарда ауаны желдету, ішкі және сыртқы бейнебақылау жүйесін орнату қажет.

426
Кілт сөздер:
жерлеу, зират
Тақырып бойынша
"Жерлеу құны 500 мың теңге": Қарағанды облысының әкімі жағдайды түсіндірді  
Мүфтият жаназа мен жерлеу талаптарын жариялады
Қашан және Астананың қай жерінде жаңа зират пайда болады
Қостанайда "зират қиратылды" деп ақпарат таратқан әйел жазаға тартылады
"Жаны жай таппаған": астанада зират үстіндегі үйлерді елес кезіп жүргені рас па?
Планшет, оқушы

"Көмектесуді сұраймыз": Қазақстанда қайырымдылық акциясы басталды

82
(Жаңартылды 17:45 11.08.2020)
Қазақстанда оқушыларға компьютер таратуға арналған қайырымдылық акциясы басталды. Республикалық акция аясында ақша аударуға немесе үйде тұрған артық техниканы тапсыруға болады 

НҰР-СҰЛТАН, 11 тамыз – Sputnik. Білім және ғылым министрлігі "OQY'SHYNY QOLDA!" республикалық қайырымдылық акциясының басталғанын жариялады, деп хабарлайды Sputnik Қазақстан тілшісі.

Балалар құқығын қорғау комитетінің төрағасы Есенғазы Иманғалиевтің айтуынша, акция аясында демеушілік қаржыға компьютер, планшет пен ноутбуктар сатып алынады. Сосын нақты санатқа кіретін оқушыларға уақытша пайдалануға беріледі. 

"Біз барлық қазақстандықтардан және кәсіпорындардан, компаниялар мен ұйымдардан акцияға қатысуға және балаларға қашықтан оқуға көмектесуді сұраймыз", - деді Иманғалиев.

Оның сөзіне қарағанда, демеушілер мен меценаттардың ақшасына сатып алынатын компьютерлік техника алдымен ерекше қажеттілігі бар балалар мен жетімдерге беріледі. Одан кейін атаулы әлеуметтік көмек алатын отбасы балаларына, мүгедек ата-анасы бар балаларға, сондай-ақ, көпбалалы отбасыдан шыққан балаларға таратылады. Ауылдың балаларына да беріледі. Бүгінде министрлік 20 мың баланың тізімін бекітіп берді. 

"Атамекен" ҰКП мен "Менің Атамекенім" қоғамдық бірлестігі де қайырымдылық акциясын іске асыруға көмектеседі.

Арнайы сайт ашылды 

Барлық демеушілік көмек www.qoldau.edu.kz арқылы қабылданады. Ал сатып алынған техника мектептерге тапсырылады. Сайтта баланың жеке сәйкестендіру нөмірінің соңғы алты цифрын енгізіп, компьютерді ала ма, жоқ па, соны тексеруге де болады. 

"Менің Атамекенім" қоғамдық бірлестігінің атқарушы директоры Ләззат Шынқысбаеваның айтуынша, сайтта барлық реквизиттер көрсетілген. Соған ақша аударуға болады. Демеушілер өз мектебін де таңдай алады. Үйде тұрған артық компьютерлік техниканы да тапсыруға болады. 

"Мектепті таңдағаннан кейін техникаға мұқтаж балалардың тізімі шығады. Ал үйде тұрған артық техниканы беремін десеңіз, сайтта көрсетілген байланыс орталығына хабарласуға болады. Біз серіктестерді бірлесіп жұмыс істеуге шақырамыз. Мүмкіндік болса, қолданылған компьютерді бір жерге жинаймыз да, жөндеп, қалпына келтіреміз. Сөйтіп, мектептерге тапсырамыз", - деді ол.  

Министрдің уәдесі 

Биыл жаңа оқу жылы қашықтан оқыту форматында басталады. Дегенмен, бүгінде компьютерлік техниканың тапшылығы өзекті болып тұр. Мәселен, қолында ешқандай құрылғысы жоқ балалардың өзі аз емес. Олардың саны 185 мың адамнан асады. Әсіресе, көпбалалы, жағдайы төмен және жетім балаларды қажетті техникамен қамтамасыз ету мәселесі өзекті болып тұр.

Министр 1 қыркүйекке дейін 500 мың компьютер таратуға уәде берген. Соның бәрі балаларға мүлікті тапсыру актілерімен таратылады. Бұдан бөлек, 24 мың мұғалімде техника жоқ. Оларға мектеп техникасы уақытша беріледі. 

Оқушыларға арналған техниканың ақшасы ұрланды 

Өткен аптаның соңында сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл агенттігі Батыс Қазақстан облысында төтенше жағдай кезінде оқушыларға ноутбук сатып алуға бөлінген қаржының ұрланған хабарлады. 

Ресми мәліметке сәйкес, "БҚО Қаратөбе ауданының білім бөлімі" мемлекеттік мекемесінің лауазымды тұлғалары мамыр айында Қазақстан аумағында төтенше жағдай енгізілген кезде мердігерлік ұйымның бір топ адамымен бірлесіп, 100 дана ноутбук сатып алуға бөлінген 6 миллион теңгеден астам бюджет қаражатын жымқырғаны үшін айыпталып отыр.

 

82
Кілт сөздер:
қайырымдылық, компьютер, оқушы
Тақырып бойынша
"Ашық айтуымыз керек": білім министрі үкіметте маңызды мәселені көтерді
Тоқаев білім министріне ұстаздарға қатысты екі маңызды тапсырма берді
Аймағамбетов жаңа оқу жылында білім алудың ерекшеліктерін атады
Аймағамбетов білім саласында қандай өзгерістер болатынын жариялады
Білім министрі ұстаздарға хат жолдады
Евгений Примаков

Россотрудничество жаңа жобаларды қолға алады Примаков

0
Бұл жоғары оқу орындарында оқуға берілетін квоталар ғана емес, өзге де білім жобалары болатыны айтылып отыр

НҰР-СҰЛТАН, 11 тамыз — Sputnik. Россотрудничество білім саласында жаңа жобаларды қолға алады. Бұл туралы ТМД істері жөніндегі федералды агенттіктің жетекшісі Евгений Примаков айтты.

"Білім саласында тың жобалар болады. Білім халықаралық дамуға қолдау көрсетудің маңызды салаларының бірі. Ресейдің ЖОО-лары беретін білім, әсіресе, ТМД елдерінде бәсекеге қабілетті", - деді ол. 

Оның айтуынша, білім жаңа мүмкіндіктер ашады.

"Көптеген адам үшін шет тілі әлеуметтік және экономикалық мүмкіндік ашатын біліктілік. Бұл дұрыс", - деді Примаков. 

Сондай-ақ, ол алдағы уақытта ресейлік тарап ұсынатын квоталар екі есеге артатынын жеткізді.

0