Әскери-патриоттық музей, архивтегі фото

Тарихшылар Қазақ Республикасының 100 жылдығы қарсаңында бас қосты

91
Конференция барысында алаш көсемдерінің ерлігі, "Алаш" идеясының тарихи маңызы, осы тақырып төңірегінде жазылып жүрген ғылыми еңбектер талқыланды

АЛМАТЫ, 25 тамыз — Sputnik. "Ақ жол" демократиялық партиясының ұйымдастыруымен онлайн форматта Қазақ Республикасының 100 жылдығы және оның құрылуына "Алаш" қайраткерлерінің қосқан үлесі жайында халықаралық ғылыми конференция өтті. Жиында 20-ға жуық ғалым баяндама жасады.

Конференцияға қатысушылардың арасында филология ғылымдарының докторы, профессор Ғарифолла Әнес, тарих ғылымдарының докторы Аққали Ахмет, тарих ғылымдарының кандидаты Дәметкен Сүлейменова және "Ақ жол" демократиялық партиясының төрағасы Азат Перуашев, жас ғалымдар, алаштанушылар бар. 

Конференция барысында алаш көсемдерінің ерлігі, "Алаш" идеясының тарихи маңызы, осы тақырып төңірегінде жазылып жүрген ғылыми еңбектер талқыланды.

Халық комиссарлары репрессияға ұшырады

Профессор Ғарифолла Әнес Ахмет Байтұрсынұлы және халық комиссариаты  жайында баяндама жасады.

"Қазақ автономиялық республикасын құру туралы құрылтайдың қазандағы съезінде басшылар, наркомдар (халық комиссариаты) сайланды. Бұл қазіргі тілмен айтқанда сол кезеңнің министрлері. Жиында әділет, ішкі істер, денсаулық, жер министрлігі құрылды. Оның ішінде қазақ руханиятына көп қызмет атқарғаны – оқу-ағарту министрлігі. Оны тек білім министрілігі деуге келмейді, ол бірнеше министрліктің қызметін атқарды. Қазіргі білім мен ғылым, спорт мен мәдениет, мұрағат, баспасөз секілді мәселелерді қарастырды. Осының барлығына "наркомпрос" жауап берді, ал осы министрліктің бірінші комиссары – Ахмет Байтұрсынұлы", - дейді Ғарифолла Әнес.

Айтуынша, Байтұрсынұлы 1920 жылдың қазанынан 1921 жылдың қазанына дейін осы қызметті атқарды. Осы уақытта Жүсіпбек Аймауытов пен Аспандияр Кенжин Байтұрсынұлының орынбасары болды.

"Аспандияр Кенжин кейін Байтұрсынұлының орнына комиссар болды да, Байтұрсынұлы оның орынбасары қызметін атқарды. Одан кейін Сәкен Сейфуллин орынбасары болды. 1941 жылға дейін 12 халық ағарту комиссары ауысты. Әрқайсысы 1-2 жылдан жұмыс істеді. Соның ішінде бір адамның ғана аты-жөні белгісіз, қалған 11 адамның барлығы совет үкіметі қолынан қаза тапты. Оның ішінде 1925-1927 жыл аралығында ағарту комиссары болған Смағұл Сәдуақасов та бар", - дейді профессор Әнес.

Филология ғылымдарының докторы Қазақ Республикасының оқу-ағарту министрі болғандардың арасында Темірбек Жүргеновті ерекше атады.

"Темірбек Жүргенов басшы болып тұрған кезде оны "Темір нарком" деп атаған. Мәскеудегі онкүндікті өткізіп, қаншама өнер жұлдызын шығарды. Ол да 1938 жылы атылып кетті. Халық комиссары болған кісілердің барлығы репрессияға ұшырады", - дейді Ғарифолла Әнес.

Қазақ автономиясын құру батыста басталды 

Ғалым қазақтың бірнеше облысын бөлу кезіндегі Лениннің үлесіне де тоқталды.

"Ұрпаққа барлық шындық айтылуы керек. Әсіресе, Қазақ Республикасының 100 жылдығын атап өткен жағдайда Лениннің рөлін айта кеткен жөн. Қазіргі Маңғыстау, Атырау облыстарының шекарасын бөлерде бірнеше рет мәжіліс болған. Оған Лениннің өзі қатысқан. Бір мәжілісте Ленин Астрахань губерниясының басшысына хабарласып, төте сұрақ қояды. "Астрахань губерниясында қазақ көп пе, басқа көп пе?" деп сұрайды. Сонда Астрахань басшысы қазақтың көп екенін айтады. Содан Маңғыстау, Атырау, Бөкей ордасының жері қазаққа берілді", - дейді Әнес.

Сонымен қатар тарихи деректерді келтіріп, алашордашылардың Қазақ Республикасының құрылуына қосқан үлесі туралы пікір айтқандардың арасында тарих ғылымдарының кандидаты Дәметкен Сүлейменова да болды. Конференция барысында ғалым Жаһанша Досмұхамедовтің еңбегіне тоқталды.

Оқи отырыңыз: Қазақтың алғашқы дәрігерлерінің бірі Халел Досмұхамедұлы туралы не білеміз?

Сүлейменованың айтуынша, қазақ автономиясының құрылуы Қазақстанның батыс өңірінде басталды. 1917 жылы Орал қазақтарының бірінші съезі өтті. Ол жерде жаңа мемлекет құру, жүріп жатқан соғысқа деген көзқарас тақырыптары көтерілді.

Ал партияның Ақмола облысындағы филиал төрағасының орынбасары Бақыт Смағұлов тарихшылардың кейінгі кезде жершілдікке салынып кеткенін айтып, алаш тақырыбын Әлихан Бөкейхан есімімен қатар көтеруді ұсынды.

"Алаш – қазақтың төл тарихы. Алашорданың өзі күнбатыс, күншығыс, орталық Қазақстанды қамтыды. Бір кездері алаштың қазаны қайнаған Орталық, Солтүстік, Шығыс Қазақстандағы алаш мәселесін әлі де көтеру керек. Кейінгі кезде тарихшылардың дені тарихты әрқайсысы өз жағына тартқыш болып кетті. Біз алаш мәселесін енді ғана көтеріп жатырмыз, мұндай сәтте жершілдікке жол беруге болмайды. Алаш тарихын қозғаған кезде Әлиханды қашан да биік ұстауымыз керек. Алашорданы Әлиханнан бөліп қарастырсақ, тарихқа қиянат болады. Әлиханның көсем ретіндегі идеясын ұстану арқылы қазақтың ортақ мүддесін қалыптастыра аламыз", - деді Смағұлов.

Алаш қайраткерлері туралы ақпаратты көбейту керек

Сонымен қатар жиын барысында мектеп бағдарламасында алаш қайраткерлері туралы ақпаратты көбейту ұсынылды.

"Ақ жол" партиясы тарихшылардың клубы емес, тарих – саяси сабақ, саяси тәжірибе. Аға буынның тәжірибесін пайдалана отырып, заманауи елде саяси көзқарас қалыптастыруымыз керек. Алаш белсенділері деген – сол кезде бас көтерген мыңдаған адам, себебі қай ауылға барсаң да, өз ішінен шыққан алаш арыстары бар. Оның арасында 15-16 жастағы жастар да болды. Алаш арыстарының мұрасына арналған конференция тек көсемдерге ғана емес, алаш ұстанымын ұстанған азаматтарға арналды", - дейді Перуашев.

Айта кетейік, Қазақ Кеңестік социалистік Республикасы 1920 жылы 26 тамызда құрылды. Бастапқыда ол Қырғыз АКСР деп аталды, 1936 жылы одақтас республикаға айналды. 2020 жылы Қазақ Республикасының құрылғанына 100 жыл толды.

91
Кілт сөздер:
Алашорда, Әлихан Бөкейхан, Алаш қайраткері, Ахмет Байтұрсынұлы
Тақырып бойынша
Қазақтың жері қалай заңдастырылды: Әлихан Бөкейхан туралы қызықты деректер
"Қазақ поэзиясының құлагері" атанған Ілияс Жансүгіров туралы не білеміз?
"Халық тағдыры – карта ойыны емес": Міржақып Дулатұлы жайлы қызықты деректер
"Бұл не деген масқара!": Бейімбет Майлин туралы қызықты деректер
Алаш идеясы тығырыққа тірелді: Байтұрсынұлы кеңес өкіметі жағына не үшін өтті
Жүсіпбек Аймауытовтың балалары неліктен қорқынышпен өмір сүрді?
Түнгі клуб

Нұр-Сұлтанда түнгі клуб әкімшісі қамауға алынды

144
Бұған дейін 25 жастағы бойжеткенге заң бұзғаны үшін ескерту жасалып, тіпті жауапкершілікке де тартылған

НҰР-СҰЛТАН, 27 қыркүйек – Sputnik. Елордада карантиндік шараларды бірнеше рет бұзғаны үшін 25 жастағы түнгі клуб әкімшісі бір тәулікке қамауға алынды. Полицейлердің хабарлауынша, тыйым салынғанына қарамастан 30-ға жуық азамат клубта бас қосып, ереже бұзғаны анықталған.

Ал түнгі клубтың әкімшісі бұған дейін де Әкімшілік кодексті бұзғаны үшін жауапкершілікке тартылған. Соған қарамастан, аталған клубта сауық кеші ұйымдастырылған.

Осы жағдайға байланысты тиісті материалдар жиналып, сотқа жолданған. Сот үкімімен бойжеткен бір тәулікке қамауға алынды.

Сонымен қатар, карантинді бірнеше рет бұзғаны үшін Әкімшілік кодекстің 425-бабы бойынша хаттама толтырылып, "Алматы" ауданы бойынша тауарлар мен қызметтердің сапасын қадағалау басқармасына жіберілді.

Оқи отырыңыз: Петропавлда түнгі клуб жанында екі қызды қағып кеткен байдың баласы ұсталды

Полиция өкілдері қала тұрғындарына ойын-сауық мекемелерінде коронавирусты жұқтыру қаупі артқанын ескертеді.

144
Кілт сөздер:
қамауға алынды, карантин
Тақырып:
Төтенше жағдай және карантин
Тақырып бойынша
Қыркүйек соңында карантин күшейе ме – бас санитар дәрігер жауабы
Қатаң карантин қай кезде енгізіледі – денсаулық сақтау министрлігі түсініктеме берді  
Түнгі клуб алдында көлік қағып, комаға түскен әйел көз жұмды
Маңғыстау облысында той өткізген шенеунік жазаланады
Түнгі клуб алдындағы төбелес: полиция қылмыстық іс қозғаудан бас тартты
Жас бүркітші Ерсұлтан Жұмағұл

"Қасқыр ұстайтын бүркіт те бар": 14 жасар құсбегі ата кәсібі жайлы айтып берді

226
(Жаңартылды 17:02 27.09.2020)
Әрбір бүркітшінің жыртқыш құсты баптауда өзіндік әдіс-тәсілі бар. Олар ұлттық дәстүрді сақтап қалу үшін құпияларымен бөлісуге дайын

АЛМАТЫ, 27 қыркүйек – Sputnik. Он төрт жастағы бүркітші Ерсұлтан Жұмағұл жастығына қарамай, бүркіт баптап, аң аулауды меңгерген. Ол тіпті осы істе шәкірт тәрбиелейді.

Жасөспірім Алматы облысындағы "Қыран" ұлттық аң аулау этномәдени орталығының шеберлік сабақтарына қатысып жүр. Бұл орталық Алматыдан 70 шақырым жерде Төле би ауылының маңында ашылды. Мұнда қазақ қолөнеріне, аң аулауға және дәстүрді үйретеді.

Этнокультный центр национальной охоты открыли в Алматинской области
© Sputnik / Тимур Батыршин
Алматы облысында Ұлттық аңшылық этномәдени орталығы ашылды.

Жаңа этноорталықта Ерсұлтан Жұмағұл әкесіне көмектесіп, осы күрделі кәсіпті меңгергісі келетіндерді баулиды. Ол – "Қыран" орталығындағы ең жас бүркітші.

Оның бүркітті қалай үйретуге және құспен қалай тез тіл табысуға болатыны жайлы өз құпия тәсілдері бар. Қазақтар ерте заманнан бері құсты аң аулауға машықтағанымен, бұл іс екінің бірінің қолынан келе бермейді.

Отбасылық дәстүр

"Он жасымнан бері аң аулаумен айналысып келемін. Бұл кәсіп біздің отбасыда дәстүр болып қалыптасып кеткен, яғни әкеден балаға беріледі. Менің атамның атасы да бүркітші болған. Бүркітімнің аты – Дауыл. Әдетте ол түлкі, шибөрі, қоян аулайды. Оның ішінде жабайы қоянды алу қиынға соғады, тек мықты бүркіттер ғана ұстай алады. Жүректі бүркіт болса, тіпті қасқыр ұстайды. Кейбірі ұстап тұрып, жібере салады, жүрегі шыдамайды", - дейді Ерсұлтан.

Аң аулау науқаны қыста басталады, ол кезең қыс біткенше жалғасады. Бүркітшінің айтуынша, олар аң аулауға жиі-жиі шығуға тырысады. Себебі, күнделікті бүркіттің тамағын тауып беру де оңай іс емес. Ерсұлтанның үйінде үш бүркіт бар, оның әрқайсысы күн сайын жарты келі ет жейді. Ал аулап алған түлкі бір бүркітке екі апталық азық болады.

Тренеры в центре собираются привлечь как можно больше туристов - таким образом они хотят возродить древние казахские традиции
© Sputnik / Тимур Батыршин
Орталықтағы жаттықтырушылар туристерді көптеп тартуды жоспарлап отыр, осылайша ежелгі қазақ дәстүрлерін жандандырғысы келеді.

Ерсұлтан бүркіттерді асыл және ақылды жаратылыс деп санайды. Аңызға сүйенсек, жыртқыш құстың жемтігі бір кездері бүкіл ауылды асыраған. Сондықтан болар еліміздің көк байрағында еркін және тәуелсіз Қазақстанның нышаны ретінде ұшып бара жатқан бүркіт бейнеленген.

Жас бүркітшінің айтуынша, құс иесінің айтқанын екі етпей орындауы үшін онымен көп уақыт өткізу керек.

"Бірде әкем екеуміз аңға шықтық, әркімнің қолында өз бүркіті болды. Содан алдымыздан елік көріп қалдық. Сонда екі бүркіт бір-біріне емес, бірлесе елікке бас салды", - дейді ол.

Заманауи технологияны қолданады

Аңшылардың тобында тәжірибелі бүркітші бүркітші Руслан Абдулов та бар. Ол бұл кәсіппен 20 жылдан бері айналысып келеді, тіпті жұмысында заманауи технологияны да қолданады.

Беркутчи Руслан Абулов. Он занимается хищными птицами всю свою жизнь. Мечтает найти единомышленницу
© Sputnik / Тимур Батыршин
Бүркітші Руслан Абылов бұл кәсіппен жиырма жылдан бері айналысып келеді.

Бүркітші аң аулауда философия бар деп санайды. Ол көп жағдайда сұңқар тектес құстарды баптайды.

"Бүркіт – ең ақылды жыртқыш құс. Менің сұңқарларым мен бүркіттерім бірнеше жылдан бері менімен бірге тұрады. Бір-бірімізді сеземіз. Аңшылық – бұл жеке идеология, адамның өзін тәрбиелеуі", - деп атап өтті бүркітші.

Русланның айтуынша, ол үнемі құстарын алып, жазық далаға кетіп, сол жақта шатырда тұрады. Ол қазіргі заманда ерекше хоббиі бар адамға өмірлік серік табудың қиын екенін айтады. Осылай деген бүркітші өзімен бірдей ойлайтын адамды жолықтырғысы келеді.

Руслан жаттығу және аң аулау кезінде аспанда басқа құстардың, әсіресе көгершіндердің болмауын алдын ала бақылау қажет екенін айтты.

"Бүркіт басқа құстың соңынан ұшып кетуі мүмкін. Тіпті, біраз жерге дейін ұшып, шаршап, қайтып келеді. Ең жаманы, саяжайға ұшып барып, тіпті біреуге шабуылдауы да мүмкін. Иттерден зардап шегуі де ғажап емес", - деді Руслан.

Бүркітті босатпас бұрын аңшы оның құйрығына радио таратқышты бекітеді. Сол арқылы иесі құстың орналасқан жерін бақылай алады және оны жоғалтпайды.

Жаттығу жұмыстары бүркіттің басынан жемді айналдырып, құстың дауысын салумен басталады. Жыртқыш құс иесінің дауысына қарай қозғалып, жоғары көтеріледі. Содан кейін жіптің екінші жағына байланған жемтікті алады.

Қас қағым сәтте жыртқыш құс жемтігін алады. Мұндай әдіс күніне бірнеше рет жасалады, ал жаттығулар күн сайын өткізіледі. Жаттығу аяқталған соң бүркітші құсқа сый ретінде балғын ет береді.

Руслан Абылов жыртқыш құстарды баптау кезінде заманауи технологияны – дрондар мен олжаның электронды имитациясын қолданатынын айтты. Бұл бүркіттер мен сұңқарларға жоғары көтерілуді үйренуге және жыртқышқа жылдамырақ тап беруге мүмкіндік береді.

Дәстүрді жаңғырту

1998 жылы құрылған қазақстандық "Қыран" ұлттық аңшылық федерациясының негізін қалаушы Дидар Бөдес жаңа этникалық орталықтың екі мақсаты бар екенін айтады: Қазақстанға шетелдік туристерді тарту және барлық тілек білдірушілерді дәстүрлі аңшылық кәсібіне үйрету.

Мастер по стрельбе из лука показал, как нужно правильно охотиться верхом на лошади
© Sputnik / Тимур Батыршин
Садақ ату шебері ат үстінде қалай дұрыс аң аулау керек екенін көрсетті.

"Қолөнерді, аңшылықты, қазақ тілін үйретіп, ұлттық тағамдармен таныстыратын боламыз. Орталықта аң аулаудың ежелгі түрлерін – ат үстінде садақ атуды және жыртқыш құстармен аң аулауды үйретеміз. Біз құстардың қалай тамақтанатынын, оларды қалай тәрбиелеу керек екенін айтамыз", - деді ол.

Бұл салаға үйрету кешенді түрде өтеді, ол үшін қазір арнайы бағдарлама әзірленіп жатыр. Айта кетейік, ұйымдастырушылар үйренуге ниетті әрбір жанға жеке-жеке қызмет көрсетуге бейілді.

Оқи отырыңыз: Көшпенділер ойынында қазақстандық бүркіт дүйім жұртты тәнті етті - видео

Орталық жаттықтырушыларының айтуынша, шетелдік туристер Қазақстанның ежелгі дәстүрлерінің өзіндік ерекшелігіне көбірек көңіл бөліп келеді. Олар киіз үйде тұруға, ұлттық тағамдардың дәмін көріп, жергілікті тұрғындардың мәдени мұрасымен танысуға құмар.

"Қыран" федерациясының президенті Нұрлан Өнербайдың айтуынша, бұл сала басқа өнермен салыстырғанда қарқынды дамып келеді. Соған сай қызығушылық та артқан.

"Біздің алдымызда бұл мұраны ұрпағымызға жеткізу мақсаты тұр. Құндылықтарымызды насихаттауымыз қажет. Нақ осы өнер бізді ерекшелеп тұрады", - деді "Қыран" федерациясының президенті.

Федерация көптеген жылдан бері жыртқыш құстармен аң аулау өнерін жас ұрпаққа көрсетумен айналысып келеді.

226
Кілт сөздер:
қасқыр, бүркітші, бүркіт
Тақырып бойынша
"Бізді де шақырады": Моңғолиядағы қазақ баласы ең басты арманы, бүркітші қызбен таныстығы жайлы
Қазақтың бүркітші қызын Моңғолия президенті марапаттады
Бүркітші қыз Назарбаевқа Алтай қазақтарының аманатын жеткізді
Тұрғындарды дүрліктірді: елдің батысында қасқыр бөлтіріктері үшін кек алды
Этнофестивальде бүркіт 10 жасар қызға шабуыл жасады
Қазақстан премьері мен Татарстан басшысы Қостанайда кездесті

Қазақстан премьері мен Татарстан басшысы Қостанайда кездесті

60
(Жаңартылды 21:17 27.09.2020)
Автомобиль жасау саласындағы жаңа жобалар Қазақстан мен Ресей арасындағы өнеркәсіптік кооперацияның нақты практикалық кеңеюін айғақтайды

НҰР-СҰЛТАН, 27 қыркүйек – Sputnik. Қостанайда премьер-министр Асқар Мамин мен Татарстан президенті Рустам Минниханов кездесіп, үш бірдей автомобиль жасау жобасын бастап берді. Нысандарға тартылған инвестиция көлемі 261 миллиард теңгені құрайды, деп хабарлайды primeminister.kz сайты.

Келісімге сәйкес, алдағы уақытта Қостанай индустриялық аймағында "КАМАЗ" шойын құймасы мен жүк техникасының шанақ-арқалығына арналған құрамдас бөлшектер өндіру зауыты салынып, Қарағанды облысының Саран қаласында автомобиль шиналары өндірісі ашылады. Бұл жердегі шектес салаларды ескере отырып, өндіріс орнында шамамен 1 200 жаңа жұмыс орны құрылады деп жоспарланған.

Ал зауыттардың құрылысы 2023 жылы аяқтау көзделген.

Үкімет басшысы автомобиль жасау саласындағы жаңа жобалар Қазақстан мен Ресей арасындағы өнеркәсіптік кооперацияның нақты практикалық кеңеюін айғақтайтынын атап өтті.

"Автомобиль жасау саласындағы өндіріс көлемі жыл басынан бері 51,8%-ке ұлғайды. Негізгі капиталға салынған инвестициялар 6,6 еседен астам – 9,4 миллиард теңгеге дейін артты", – деді Мамин.

Шара аясында үкімет басшысына ауыл шаруашылығы техникасын жинау және кәдеге жарату зауыты мен "КАМАЗ" инжиниринг орталығын ашудың бірлескен Қазақстан–Ресей жобасы таныстырылды.

Оқи отырыңыз: Таңғалдырмаймыз, бірақ қуантамыз: Ермек Тұрсынов Татарстан киносы күндері жайлы

Сондай-ақ, кездесуде ресейлік "КАМАЗ" бен "Татнефть" және өзбектің "UzAuto" компанияларының басшылығымен автомобиль жасау саласындағы ынтымақтастықты одан әрі дамыту келешегі талқыланды.

60
Кілт сөздер:
экономика, Қазақстан, Татарстан
Тақырып бойынша
Қазақстан мен Татарстан меморандумға қол қойды
Азық-түлікті қымбаттатуға еш себеп жоқ – Мамин
Маска мен дәрі-дәрмек тапшылығы болмайды – Мамин
Татарстан президенті сабан тойды Қостанайда атап өтеді
Татарстан президенті Абай өлеңін қазақ тілінде оқыды