Біржан Сал фильмі

"Ауыл ортасымен тыр жалаңаш күйінде жүріп өткен": Сал-серілер туралы не білеміз?

3465
Халық арасында әлі күнге дейін жүріс-тұрысы еркін, көңіл көтеруге жақын адамдар туралы: "Міне, нағыз сері!" деп жатады.  Сонымен сал-серілер деген кім? Оларды өзгелерден ерекшелеп тұратын не?

АЛМАТЫ, 22 ақпан — Sputnik, Айгерім Таубай. Қазақтың сал-серілерін зерттеп жүрген мәдениеттанушы Бердалы Оспан Sputnik Қазақстан тілшісіне ел арасында сал мен сері атанғандардың ерекшеліктері жайында айтып берді.

"Сал-серілер өздерін қоғамда ұстауы шектен тыс еркін, ішкі дүниесі бөлек тұлғалар болған. Олар басқалармен сөйлескен кезде бастарын шалқайта ұстап, қарсы алдындағы адам кім болса да, оған жоғарыдан төменге қарағандай кейіп танытатын", — дейді зерттеуші.  

Біржан Сал фильмі
© Photo : Қазақфильм
"Біржан Сал" фильмі

Бердалы Оспанның айтуынша, сал-серілердің киім киістерінің өзі жұртты тамсандырмай қоймайтын. Олардың киімдерінің тігілуі қандай өзгеше болса, түсі де соншалықты ашық, түрлі-түсті болуымен менмұндалап көздің жауын алатын. Бас киімдері шоқтығы биіктігімен, ал сырт киімінің етегі мен шалбарларының балақтары шектен тыс кеңдігімен таң қалдыратын.

"Кейде мұндай шалбардың тек біреуін тігуге 9 бірдей қойдың терісі керек болатын. Ерекше киім көздің жауын алатын әдемі ою-өрнекпен көмкерілуі тиіс еді. Әдетте сал-серілердің қалпақтары алқызыл жібек матадан, ал басы қайқыланған етіктері осы түстес былғарыдан тігілетін. Мұндай қымбат әрі өзгеше киімдердің иесі болу үшін олар тігіншілерден еш нәрсе аямаған", — дейді зерттеуші маман.

Айтуынша, сал-серілердің шаш үлгілері де бөлекше еді. Олар шашын  толығымен алып тастамайтын, әдетте тұлым мен кекіл қоятын. Сазды аспаптарын да ерекше көріп, түрлі құстардың қауырсындарымен әрлендіріп, түрлі-түсті етіп бояу олардың ежелгі салты. Олардың тағы бір ерекшелігі – киімдері мен мінген аттарының түстері де бірдей болған. Бұл қағиданы қатаң ұстанған Ақан сері Қорамсаұлы тарихтан белгілі.

Біржан Сал фильмі
© Photo : Қазақфильм
"Біржан Сал" фильмі

"Сал-серілердің тағы бір ерекшелігі — олардың жібек арқанының ұзындығы. Арқаны неғұрлым ұзын болған салдың беделі де басқалардан биігірек деп есептелінетін. Сал-серілердің ең дәулеттілерінің арқанының ұзындығы 100 метрден асқан. Жетісулық атақты сал Дәурен Құдабайұлы Іле өзенінен өткенде арқанының ұшы сол күйінше арғы жағада жатқан екен", — дейді Бердалы Оспан.

Зерттеуші сал-серілердің сұлу, жүйрік ат десе ішкен асын жерге қойғанын айтады. Бәлен жерде басқалардан асқан арғымақ барын естісе, соны қолына түсірмей тынбайтын. Армандаған атына қолы жеткен соң, оны көптен күткен сәбиіндей мәпелеген.

"Су орнына сүт беріп, үстіне қымбат жабу жапқан. Атының құлағына алтын сырға тағып, мойны мен жалына моншақ іліп, аяқтары мен құйрығына күміс білезік кигізуді сән көрген. Төрт аяқты досының маңдайына үкінің қауырсынын ілген. Жолда аялдағанда сүйікті жануарының аяғын жібек арқанмен тұсаған. Ер-тоқымы, үзеңгісі, жүгені және өмілдіріктерін алтын және күміспен әдіптеген. Әдетте сал-серілердің аттарының соншалықты көркем көрінгеніне дүниесі асып-тасқан атақты байлар мен сұлтандар да қызығыпты. Серілер аттарын түрлі қимыл жасауға үйрететін болған. Олардың аттары иесінің айтқанын бұлжытпай орындайтын: жат десе жататын, екі аяғын жоғары көтеріп тұратын, тіпті билейтін де", — дейді Оспан.

Біржан Сал фильмі
© Photo : Қазақфильм
"Біржан Сал" фильмі

Осы ретте мәдениеттанушы ақын Мағжан Жұмабаевтың Ақан сері туралы айтқанын мысалға келтірді:  

"Астында жүзіктің көзінен өткендей жаратып тастаған бедеу. Екі жанында екі сұлу аты. Қайда барса, бір елі қалмайды. Шақырса екеуі екі жақтан келіп, тізесіне иектерін сүйеп тұрады. Ақанның өзінен басқа тірі жанды маңдарына жолатпайды. Өздері – туғалы жүген-құрық кимеген шу асау. Ақан бір ауылға түссе, далаға барып оттап, Ақан аттанарда келеді. Ақан кез-келген ауылға түсе де бермейді. Қалың қарауылдың ішінде өзінің таңдап алған белгілі ордалары бар. Сол ордаларға ғана түсіп, солардың ғана асын ішіп, солардың ғана төсегіне жатады. Болмаса қазы-қартаға бөлеп қойса да, кез келген үйге түспейді Ақан. Түсіп отырған үйінің ыдыс-аяғында кір, қыл көрсе, яки сол үйдің әйелінің бір былықтығын байқап қалса, пісіп тұрған дәмді тастап, аттанып кете барады. Киімі кір адаммен отырғанда, тізерлесіп те отырмайды. Төсегі кірлеу үй болса, үйге жатпай, далаға жатады".

Бердалы Оспанның айтуынша, сал-серілердің тағдырдың өзі таңдаған, ойлау қабілеті мен өзін қоғамда ұстауы елден ерек, еш қалыпқа сыймайтын тұлғалар болғаны туралы ғалым-зерттеушілер де жазып кеткен. Олар сал-серілерді құпия тылсым күш иелері және басқалардан рухани биік деп қабылдайтын болған. Мәселен, Александр Затаевич өзінің 1963 жылы жарық көрген "Қазақ халқының 1000 әні" атты кітабында: "Салдардың түрлі қылықтармен жарысуының шегіне жеткені соншалық, олардың бірі бас терісінің астына үкінің қауырсынын қадаса, енді бірі басқалар ешқашан мұндай әрекетке бара алмайды деп, ауылдың ортасымен тыр жалаңаш күйінде жүріп өткен" деп жазған.

Біржан Сал фильмі
© Photo : Қазақфильм
"Біржан Сал" фильмі

"Байырғы уақыттағы қазақ өмірінің қай тұсын болмасын сал-серілердің қатысуынсыз көзге елестету қиын. Сонау алыс та сұрапыл қақтығыс, шайқастарға толы жаугершілік замандарда, соғыс бола қалған жағдайда сал-серілер шетте қалмаған. Қайта керісінше, олар ешқашан қауіп-қатерден бас тартпаған. Шайқас алдында сал-серілер сарбаздардың алдына шығып жан аямай соғысуға үндейтін болған. Және де ерекше айшықты киімімен жаудың көзіне түсіп, оңай оқ тиетін нысана көзіне айналамын деп уайымдамаған. Сал-серілер, осылайша, өлімнің көзіне тура қарған жандар", — деп түйіндеді сөзін мәдениеттанушы.

3465
Кілт сөздер:
сал-серілер, Бердалы Оспан, Ақан сері, Біржан Сал
Тақырып бойынша
Сырға салу туралы не білеміз?
Баланы қырқынан шығару дәстүрі туралы не білеміз?
Әйелі Әбілхан Қастеевке иіліп сәлем салған: әйгілі суретші туралы не білеміз?
XXI ғасырдың қазағына оғаш көрінетін салт-дәстүрлер
Тұсаукесер: қазақ нені дұрыс жасамай жүр?
Ақорда ғимараты

Тоқаев Абай мұрасын зерттеушілерді марапаттады

58
(Жаңартылды 18:04 10.08.2020)
Жуырда президент жарлығымен 10 тамыз қазақтың бас ақыны Абайдың туған күніне орай Абай күні болып бекітілген болатын

АЛМАТЫ, 10 тамыз – Sputnik. Қазақстан президенті Қасым-Жомарт Тоқаев мемлекеттер арасындағы достық қарым-қатынасты нығайтуға қосқан елеулі үлесі мен Абай мұрасын насихаттауда сіңірген еңбегі үшін бірқатар шетелдік зерттеуші мен аудармашыны II дәрежелі "Достық" орденімен марапаттады, деп хабарлайды Ақорда.

Осылайша, президент жарлығымен Флуминенсе федералдық университеті шет тілдері орталығының оқытушысы Америко Эдельсио (Бразилия), Уақыптар министрлігінің департамент директоры Ганем Халед Ас-Саид (Мысыр), Түркия жазушысы Кибар Зафер марапатталды. 

II дәрежелі "Достық" ордені берілгендер қатарында әдеби редактор Кошут Леонард (Германия), Кембридж университеті баспа департаментінің басқарушы директоры Манн Джейн (Ұлыбритания және Солтүстік Ирландия біріккен корольдігі), Қытай жазушысы Мәжит Ақбар, Орыс әдебиеті академиясының вице-президенті Георгий Пряхин бар.

Марапатталғандар қатарына Мадридтегі "Комплутенсе"университетінің профессоры Пуиг Мария Санчес, Армения Республикасы мемлекеттік басқару академиясының оқытушысы Хачатрян Шушан, Қытай аудармашылар қауымдастығының аға аудармашысы Хуанчжан Ха және Иран Ислам Республикасының жазушысы Шатқам Қажымұхамет та енген.

Құжат қол қойылған күннен бастап қолданысқа енеді.

Айта кетейік, жуырда президент жарлығымен 10 тамыз қазақтың бас ақыны Абайдың туған күніне орай Абай күні болып бекітілді.

58
Кілт сөздер:
зерттеу, Абай, Қасым-Жомарт Тоқаев
Тақырып бойынша
Қазақстанда қанша Абай Құнанбайұлы бар – статистика белгілі болды
"Абай айт­қан жал­қаулық жиі кездесетіні қынжылтады": Тоқаев мақала жариялады
Татарстан президенті Абай өлеңін қазақ тілінде оқыды
10 тамыз – Абай күні: мерекелік шараларға шолу
Қазақстандық балалар салған суреттен Мәскеуде Абай портреті құрастырылады
Абай Құнанбаев

Абайдың 175 жылдығы: ұлы ақын жайлы фильмдерді қайдан тамашалауға болады

190
"Қазақфильм" қазақ ойшылы мен әкесі Құнанбай туралы фильмдерді YouTube–каналда тамашалау мүмкіндігін ұсынды

НҰР-СҰЛТАН, 20 мамыр — Sputnik. "Қазақфильм" киностудиясы Абай туралы фильмдерді YouTube–каналға жүктеді, деп хабарлайды Sputnik Қазақстан.

Шәкен Айманов атындағы киностудия ағартушының 175 жылдығына орай көрермен назарына үш фильм ұсынып отыр. Сондай-ақ, "Абайдың әкесі Құнанбай туралы фильмдер" тақырыбындағы картиналар да қолжетімді.

  • "Абай. Өмірі мен творчествосы" деректі фильмі, режиссері - Тимурлан Арганчеев, 1983 жыл 
  • "Абай әндері" көркем фильмі, режиссерлер - Ефим Арон мен Григорий Рошаль, 1945 жыл (Мұхтар Әуезов романы желісі бойынша түсірілді)
  • 25 жыл бұрын түсірілген "Абай" кинолентасы, режиссері - Ардақ Әмірқұлов. Абайдың жастық шағы туралы картина түрлі кинофестивальдерде үздік деп танылды.
  • "Құнанбай" биографиялық фильмі, режиссері - Досхан Жолжақсынов. 2016 жылы түсірілген картина Абайдың әкесі - Құнанбай Өскенбайұлының тағдыры туралы баяндайды.

Төрт жыл бұрын картина авторлары әдебиет және өнер саласындағы мемлекеттік премияға ие болды.

Еске сала кетсек, биыл елде Абайдың 175 жылдығы аталып өтеді. Жыл бойы түрлі конференциялар, дәрістер, акциялар мен әдеби эстафеталар ұйымдастырылады.

190
Кілт сөздер:
фильм, Қазақфильм, ақын, Абайдың 175 жылдығы
Тақырып:
Абайдың 175 жылдығы
Тақырып бойынша
Абайдың экрандағы бағы жана ма – режиссерлердің пікірі
Абайдың мерейтойына қанша ақша жұмсалатыны жарияланды
Абайдың қара сөздері норвег тіліне аударылуы мүмкін
Абайдың отаны Семей туралы қызықты деректер
Абайдың әнін шырқаған 20 жастағы алматылық бойжеткен "Қазақ аруы" атанды
АҚШ-тың F-16 әскери ұшағы Ирактың Балада әскери базасында, архивтегі сурет

Иракта болған соғыстың әлемге қандай әсері тиді

0
Автор "Соғысты бастау. Буш әкімшілігі Американы Иракқа қалай итермеледі" кітабын жаза бастағанға дейін Буштың отбасымен достық қарым-қатынаста болған

АҚШ-тың қазіргі ұлттық апатына Ирактағы сәтсіз (немесе арандатқан) оқиғалар себеп болған: дәл қазір бұл айқын сериялар сияқты. Жақында Америкада жарық көрген кітапта 2003 жылдың наурызында Иракқа басқыншылық әрекетті бастау туралы шешімді кім және қалай қабылдағанын егжей-тегжейлі талданған.

Бұл кітап осынысымен ғана жақсы емес. Сонымен қатар бұл жерде сол кездегі басқарушы топ – Джордж Буш пен оның өзге де серіктестерінің бірегейсіздігі ғана емес деген тақырыпта арандату пікірталасын тудырды. "Ал бірегейсіздік қайдан пайда болады?" дегенге нақты себептер де бар.

Әңгіме ауаны Роберт Дрейпердің "Соғысты бастау. Буш әкімшілігі Американы Иракқа қалай итермеледі" (To Start a War, by Robert Draper) деп аталатын жұмысы туралы өрбімек. Автор осы кітапты жаза бастағанға дейін Буштың отбасымен достық қарым-қатынаста болған. Ол бұл кітапты жаза бастағанда, экс-президент онымен сөйлесуден бірден бас тартқан. Ал сол кездегі оның серіктестері бас тартпаған. Дрейпер шенеуніктерден алынып, сол уақыттарда жарияланған жүздеген сұхбаттарды жинақтады. Өйткені, бұл материалдар әрдайым оқуға жарамағанмен, өте пайдалы еді.

Ендеше, бұл мәселенің астарына америкалық азамат ретінде емес, адами көзқараспен үңілу керек. Ирактағы соғыс Америка мен әлемге не әкелді?

90-жылдардағы жағдай осы әлемді басқаратын жалғыз ғана держава бар деген елес кезді. Себебі, сол кездегі держава әлсіз қарсыласпен соғыста айқын жеңіске жете алатындығын әлемге көрсетті (өткен ғасырдың 60-70 жылдарындағы үндіқытайдағыдай емес). Бірақ мұндай жеңіс жеңімпазды жойып жібереді.

Мұндай жағдайда жақын одақтастар (Германия мен Франция), сондай-ақ мейірімді серіктестердің (Ресей) өзіндік көзқарасы болуы тиіс және қажет жағдайда Американы елемесе, ол орынды еді.

Америка өзінің барлық қаржылық және басқа да күштерімен бір елді (яғни Иракты) басып алу арқылы оны бақытқа кенелтіп, гүлдендіре алмады. Бұл әлемдегі ондаған мемлекетті дұрыс ой мен іс-әрекетке әкелуде АҚШ-тың (батыстың да) саяси және құндылықтар жүйесі экспортқа жарамсыз дегенді білдіреді. Яғни, бұл жерде Америкасыз өтіп қана қоймай, қажет болса айналып өту деген сөз.

Егер Ирак авантюрасы болмағанда – қазіргі қаржылық қиындықты айтпағанда, америкалық қоғамның, бүкіл басқару жүйесінің бүгінгідей бүлінуі мен идеологиялық күйреуі болмас па еді? Қалай болғанда да, Ирак мұнда айтарлықтай өзіндік үлесін қосты.

Дрейпердің кітабы бізге ең алдымен америкалық барлаудың деградациясына қатысты кездейсоқ сюжетті көрсетеді. 90-шы жылдардың соңында ЦРУ-дің бірнеше бөлікке бөлінуіне байланысты Билл Клинтон әкімшілігімен арада  проблемалар туындағаны белгілі болды. Бірақ содан кейін 2001 жылдың 11 қыркүйегінде террористік шабуыл болып және сол кездегі ведомство басшысы Джордж Тенет ықпалды жандандыруға үміттенді.

Айтпақшы, ЦРУ-дің 90-жылдардағы сәтсіздіктерінің өзіндік және әртүрлі себептері болды. Бірақ содан кейін күлкілі жағдай орын алды. Атап айтқанда, Таяу Шығыста (бүкіл Ирак тарихының нәтижелері бойынша белгілі болған) ақылды әрі қабілетті мамандардың жетіспеушілігі туындады. Содан кейін Тенеттен болмағанды болдыру талап етілді. Яғни, Ирак жетекшісі Саддам Хусейн 11 қыркүйектегі террорлық шабуылды ұйымдастырған "Аль-Каидамен"* құпия одақтас болғанын және АҚШ-қа қарсы жаппай қырып-жою қаруын дайындап жатқандығын дәлелдеуі керек.

Ал мұндай жағдайда нашар барлау қызметі өзін қалай ұстайды? Жалған деректер жасап, оған сенуді сұрайды. Айтпақшы, "Америкалық сайлауға Ресей араласты" деген ашық айыптауға негізделген жалған деректерді 2003 жылдармен салыстырып қарағанда жағдай әлі де өзгерген жоқ. Жалпылама түрде алғанда ақылды барлау қызметі мемлекет үшін көп ақша үнемдеп, ал ақымақ үлкен проблемалар туғызады.

Бірақ бір ведомствоның сәтсіздікке ұшырауы – мұның өзі ерекшелік. Егер Джордж Буш жеке өзі мен негізгі лауазымдарға тағайындаған адамдар ЦРУ-дан мұндай жалған ақпаратты талап етпегенде, Ирак апаты болмайтын еді. Осылайша, Теннет өзінің кеңсесін Саддамды АҚШ-қа қауіп төндіруші идеясын "халыққа сататын" агенттікке айналдырды. Бірақ оны сол дәуірдің барлық басты кейіпкерлері – қорғаныс министрінің орынбасары Пол Вулфовиц пен оның бастығы Дональд Рамсфелд, вице-президент Дик Чейни және ең алдымен президенттің өзі мәжбүрледі.

Мұны неліктен жасады? Өйткені, олар Американың кедергісіз басшылығы ретінде бүкіл әлемдегі жаһанданудың идеологтары болды. Олар сол бұрынғы лауазымдарында, 90-жылдардың соңында Конгрестің "Иракты азат ету актісін" қабылдауға қол жеткізді. Өздері комиссия құрып, іс жүзінде Ирактан келетін "қауіпті" ЦРУ байқамады деп айыптады (сонымен бірге Иран мен Солтүстік Корея да бар). Ал лаңкес террористер Нью-Йоркке соққы жасаған кезде ел басқарылмайтындай күйге душар болды.

Ал енді Бушқа келер болсақ, кітапта Саддам жай құбыжық еместігі және оны билікте қалдыру мүмкін емес екендігі айтылған.

Дрейпердің сөзіне қарағанда, әкімшілікте Иракта соғыс бастау туралы бір де бір пікірталас болмаған. Әңгіме, тек қана қашан және қалай болатыны туралы өрбіген.

Демек, идеялар алдын-ала іске асқан кезеңде, фактілер де оған сәйкес келуі керек. Олай болмаған жағдайда мемлекеттегі билеуші ​​таптың надандығы мен тозуы орын алады. Президенттер мен премьер-министрлерді немесе патшаларды қандай-да бір жолмен өзгерту мүмкін-ау, ал жалпы ұлтты ауыстыру қиын.

* – Қазақстан мен Ресейде тыйым салынған террористік ұйым.

0
Кілт сөздер:
соғыс, Джордж Буш, АҚШ