Абай жолы, Мұхтар Әуезов

"Кінәсін мойындаған" Әуезов: жазушы туралы қызықты деректер

11393
(Жаңартылды 13:17 09.12.2019)
Мұхтар Әуезов – қазақтың ұлы жазушысы, ғұлама ғалым, қоғам қайраткері, филология ғылымдарының докторы, профессор. Қазақстан ғылым академиясының академигі, Қазақ КСР еңбек сіңірген ғылым қайраткері

Қазақтың біртуар классик жазушысының өмірбаянын Sputnik Қазақстан дерекқорынан оқыңыз.

Өскен ортасы мен еңбек жолы

Мұхтар Әуезов қазіргі Шығыс Қазақстан облысы Абай ауданындағы Бөрілі деген жерде 1897 жылы 28 қыркүйекте дүниеге келген. Әкесі Омархан мен атасы Әуез екеуі де хат танитын сауатты адам болған. Өз заманында ұлы Абаймен сырлас, ауылдары іргелес, аралас-құралас тіршілік кешкен. Бала Мұхтардың атасы Әуез – Құнанбайдың кіші әйелі Нұрғанымның туған інісі. Абайдың өлеңдерін зор ықыласпен тыңдап, қағаз бетіне түскен тың туындыларымен танысып, пікір алмасатын жақын адамдарының бірі болған. Мұхтардың бала кезінен Абай мұрасына қызығушылығын оятқан да осы атасы еді. Ескіше сауаты бар, араб, парсы, түркі әдебиетімен таныс Әуезді Абай "Әуке аға", "Үлкен қожа" деп атаған. Мұхтар дүние есігін ашқанда,  Абай Әуезовтердің шаңырағына шілдеханаға барған деген де естеліктер бар.

Он бір жасында әкесі Омархан қайтыс болады. Осыдан кейін Мұхтар ауылдан қалаға немере ағасы Қасымбектің тәрбиесіне көшеді. Шаһарда оқу-білім жолындағы біршама ұзақ сапары басталады.

Тағы оқыңыз: Қазақтың ұлы ақыны Абай Құнанбайұлы туралы қызықты деректер

Өз заманында Әуезов білімдар қазақтардың бірі болды. Алдымен, Семейдегі орыс гимназиясында бес жыл, мұғалімдер даярлайтын семинарияда төрт жыл оқиды.

Әуезов Семейде "Алаш жастары" одағын құрып, түрлі үйірмелердің ашылуына ұйытқы болады. 1918 жылы мамырда Омбыда өткен Жалпықазақ жастарының құрылтайына қатысып, оның орталық атқару комитетінің мүшесі болып сайланады. Семейде "Абай" ғылыми-көпшілік журналын, "Қазақ тілі" газетін шығаруға атсалысқан. 1919 жылы семинарияны тәмамдап, қоғамдық-саяси жұмысқа белсене араласады. 1922 жылы күзде Ташкенттегі Орта Азия университетіне оқуға түсіп, "Шолпан" және "Сана" журналдарына жұмысқа орналасады. Жазушының "Қыр суреттері", "Қыр әңгімелері", "Үйлену", "Оқыған азамат", "Кім кінәлі", "Заман еркесі" әңгімелері осы басылымдарда жарық көрген. 1923 жылы маусым айында Ленинград мемлекеттік университетінің тіл-әдебиет бөліміне түседі. 1924-1925 жылдары аралығында Семейдегі мұғалімдер техникумында оқытушы болып істейді. Осы аралықта "Таң" журналын шығарады. 1925 жылы Ленинградқа оралып, оқуын қайта жалғастырады. 1928 жылы Орта Азия мемлекеттік университетінің аспирантурасына қабылданды. Бұдан бөлек Қазақ ағарту институтында сабақ берді. 1934-1961 жылдары әл-Фараби атындағы Қазақ мемлекеттік университетінде ұстаздық қызмет атқарды.

Замандастары Мұхтар Әуезовті елгезек, бауырмал, ізгілікті, сырбаз адам деп сипаттаған.

Мұхтар Әуезовтің шығармашылығы

Қазақтың заңғар жазушысы артына мол әрі бай мұра қалдырды. Елдің оқу-ағарту ісіне, драматургия саласына сіңірген еңбегі ұшан-теңіз.

20 жасында Әуезов өзінің тұңғыш көлемді туындысы "Еңлік-Кебекті" жазды. Шекспирдің Ромео мен Джульетта туралы хикаясымен желілес бұл пьеса күні бүгінге дейін қазақ сахнасынан түспей келеді. "Еңлік-Кебек" ең алғаш 1917 жылы Абайдың әйелі Әйгерімнің ауылында сахнаға қойылса, 1922 жылы Орынборда жеке кітап болып басылып шықты.

Қаламгердің көптеген көркем әңгімесі, тұңғыш пьесалары Семейде жазылып, Семейде сахналанды.

Тағы оқыңыз: Нақақтан-нақақ жала жабылды: Қазақтың бұлбұл әншісі Күләш Байсейітова туралы не білеміз

Әуезовтің қаламынан отыздан аса драмалық шығарма туды. Жеке пьесалардың нұсқаларын қосса, елуден асып жығылады. Мұхтар Әуезов драматургиядағы жанрлық формалардың бәрін қамтыған: трагедия, комедия, драма да бар.

Аса терең, мәнді шығарманың бірі – "Түнгі сарын".Туындыда таптық тартыс адам тағдырлары арқылы бейнеленеді. "Түнгі сарын" – қазақ драматургиясында жағымды кейіпкерлер проблемасын шешкен туынды. "Октябрь үшін", "Тартыс" пьесаларында Әуезов реалистік драма жасаудың түрлі-түрлі құралдарын пайдаланған.

Әуезовтің абақтыға жабылғанға дейінгі шығармашылығына көз жүгіртсек, қаламгердің ұлт-азаттық қозғалыс, әлеуметтік тақырыпқа өте жақын болғанын көреміз. 1928 жылы Әуезов "Хан Кене" драмасын жазып бітірді. Алайда бұл трагедия тек алты жылдан кейін ғана, 1934 жылы театр сахнасында қойылды. Мұнда Кенесарының, Наурызбай батырдың, қазақ, қырғыз билерінің реалистік бейнелері жасалып, тарихи шындық пен көркем шындық табиғи бірлік тапқан. Бұл шығарма қоғамда қызу пікірталас туғызып, оны сахналауға уақытша тыйым салынды. Әуезовтың айтуынша, пьесаны жазбастан бұрын Орынбордан, Омбыдағы Сібір ведомствосынан, қырғыз-қазақ арасынан көп материал жинаған. Оның пікірінше, әрбір тарихи деректі әркім өзінше пайымдауы мүмкін, бірақ өзіндік тарихи тұжырымдамасы жоқ автор тарихи тақырыпқа шығарма жаза алмайды.

Мұхтардың атын көпшілікке әйгілі еткен "Абай" журналы еді. Бас редакторы Жүсіпбек Аймауытов болды. Әуезов, көбінесе, журналист, публицист, ойшыл, философ ретінде көрініп, оның негізгі мақалаларын жазып отырды. Бертін келе "Қазақ тілі", "Шолпан", "Таң", "Сана", "Жас Азамат", "Еңбекші қазақ", "Кедей айнасы", "Жаңа мектеп", "Жас қайрат" және тағы басқа газет-журналдарда саяси, мәдени-ағартушылық, дүниетанымдық бағыттағы келелі ойларын алға тартып отырды. Ұлт-азаттық сарындары да осы кезеңде қалыптаса бастады. Алғашқы жылдары жазылған көркем шығармаларында елдің тұрмыс-тіршілігі, әлеуметтік жағдайы суреттелсе, 20-шы жылдардың ортасына қарай ұлт тағдырына деген алаңдаушылығы шығармаларында жиі көрініс тапты.

"Әдебиет тарихы" зерттеу еңбегін де жазды.

Әлемге әйгілі "Абай жолы" роман-эпопеясы

"Қазақ жазушыларынан, әрине, Абайды сүйемін. Менің бала күнімнен ішкен асым, алған нәрімнің барлығы да Абайдан".

Бұл Абай елінде туып, жастайынан ақынның өсиеттерін құлағына сіңіріп өскен Мұхтар Әуезовтің сөзі.

"Бір жылы жазғытұрым өз әкем Абай кітабы келеді деп, өзімді көп уақыт бір үлкен сыйлық беретіндей дәмелендіріп жүріп, аяғында қар кетіп, ақ шығып келе жатқанда сол кітапты әкелді. Абайдың өлеңдерін жақсы көрдім. Бәрін ұқпасам да, ұйқастың өзі де қызығатындай әсер етеді. Бірақ әкем ылғи жаттатқанда, қайдағы ұзақ қиын сөздерді беретін. Соның ішінде "Ат сынынан бастап", "Алланың өзі де рас, сөзі рас" деген өлең сөздерін жаттағанымды білемін", -деп еске алған еді Әуезов.

Абай Кунанбаев
© Sputnik / Абзал Калиев. Abzal KALIYEV
Абай Құнанбайұлы

Әуезовтің шығармашылығында "Абай жолы" романының орны бөлек. Әуезов Абайдай ұлт мақтанышын дүниежүзіне танытқан қаламы қарымды қаламгер. Әуезов өзінің роман-эпопеясында қазақ халқын, оның ұлттық дәстүрін барлық қырынан энциклопедиялық деңгейде жан-жақты ашып көрсетті. Әуезовтің "Абай жолы" роман-эпопеясы әлемдік деңгейде "ХX ғасырдағы ең үздік шығармалардың бірі" (Луи Арагон) деген жоғары бағаға ие болды.

Алайда "Абай жолы" оңай жазыла салған шығарма емес. Әуезов кесек туындыны дүниеге әкелу үшін талай мұрағатты ақтарып, қаншама адаммен сырласып, ұйқысыз түндер өткізді. Роман жарық көргеннен кейін де, қайта-қайта қудаланып, сынға ұшырады. Бірақ жазушы еш мойымады.

Әуезовтің "Абай жолы" эпопеясын жазуға 30 жыл уақыты кетті. Он тоғыз жасынан Абай туралы жазуды ойға алып, он жеті жыл үздіксіз ізденіп, он екі жыл ішінде жазып шықты. Әуезов алғашқыда екі кітаптан тұратын "Абай" (1942, 1947), одан кейін мұның жалғасы ретінде "Абай жолы" (бұл да екі кітаптан тұратын, 1952, 1956) романын жазды. Осы төрт томнан тұратын "Абай жолында" қазақ қоғамының алуан түрлі топтары кең қамтылып, сан қырлы тұтас галерея жасалды.

Тағы оқыңыз: Жүсіпбек Аймауытовтың балалары неліктен қорқынышпен өмір сүрді?

Алғашқы екі кітаптан тұратын "Абай" романы үшін жазушыға 1949 жылы КСРО мемлекеттік сыйлығы табысталды. Ал төрт томдық "Абай жолы" роман-эпопеясы басылып шыққаннан кейін, 1959 жылы Лениндік сыйлықтың лауреаты атанды. Кейіннен роман-эпопея бірнеше тілге аударылды.

Әуезовтің "Ашық хаты"

Мұхтар Әуезов Семейге келіп, Әлихан Бөкейханов, Ахмет Байтұрсынов бастаған алашордашыл азаматтар қатарындағы Міржақып Дулатов, Сұлтанмахмұт Торайғыров, Мағжан Жұмабаев, Жүсіпбек Аймауытов сынды қазақтың дарынды ақын-жазушыларына қосылды. Алашордашыл бағытты ұстанған жастармен етене араласып, Мұхтар ұлтының бағының ашылуын аңсап, туған жұртына деген қамқорлығы арта түсіп, ұлттық бағытқа бет бұрады.

Алайда Алаш қозғалысының көсемдерімен бірге, 1930 жылы 16 қыркүйекте тұтқындалады. Жазушы қуғын-сүргіннің алғашқы легіне ілікті. Іле-шала бірталай заттары мен қағаздары тәркіленді. Ол қағаздар бүгінге дейін табылған жоқ.

Голощекин "Мұхтар алашшыл, оңшыл, сәдуақасовшыл, қазақ ұлтының астыртын ұйымына қатынасып, Қазақстандағы кеңестік науқандар мен шаралардың мазмұнын бұрмалау мақсатын көздеді. Өкімет мекемелері мен жерге қоныстандыру мекемелерін, мәдени-ағарту және оқу орындарын, баспасөзді өздерінің ықпалына қаратып, жаулап алуға ұмтылған. Орта Азия басшыларының қозғалысына жетекшілік жасап, сондай қозғалысты Қазақстанда да ұйымдастыруға әрекеттенген. Кеңес үкіметін құлатуды алдына мақсат етіп қойған" деп, Әуезовті жауапқа тартып, айып тағады.

Екі жыл абақтыда отырған. Одан кейін "идеологиялық айыбын мойындап" жазған "Ашық хаты" үшін жазасы жеңілдеп, шартты түрде тағы үш жылға кесілген. Ол хат баспасөзде жарияланды. Онда Мұхтар өзінің қазақ әдебиетінің тарихы және Абай туралы зерттеулерінен, "Қарагөз", "Еңлік-Кебек", "Хан Кене", "Қилы заман" сияқты шығармаларынан бас тартатынын мәлімдеуге мәжбүр болды. Содан кейін ғана ол түрмеден босатылып, оқытушылық жұмыспен айналысуға рұқсат алды. Еркіндіктің құны осы болды.

"Кейін қазақ және орыс тілдеріндегі мәтіндерді анықтап оқып отырып, онысы батыл адамның әрекеті болғанына айқын көз жеткіздім. Оның жазғанының астарында әжуа, әшкере жатыр және ол байқалып та тұрады. Олар ешқандай да мойындау хаттар емес. Сананың шамырқануы, ішкі қасірет те емес. Бұл озбыр заманға орай туған ойын, ғажап, мағыналы хаттар", - деген еді сұқбаттарының бірінде ұлы Мұрат Әуезов.

1937 жылғы қуғын-сүргіннің екінші легінен Мұхтар Әуезов аман қалды. Алайда жұрт одан сырт айналды. Театр репертуарынан пьесалары алынып тасталды. Өзі жұмыстан қуылды. Сол қиын-қыстау кезеңде жазушы Абайдың бейнесіне ден қойды.

Соғыстан кейін жазушы Қазақ Республикасы ғылым академиясының президиумына кірді. Оның "Абай" романы орыс және чех тілдеріне аударылды. 1947 жылы эпопеяның екінші бөлімі жарық көрді. Осы еңбегі үшін Әуезов Сталин сыйлығын иеленді.

"Бір қарағанда ол танымалдыққа жеткеніне бөркін аспанға атып, қуануы керек болатын деп ойлайсың. Бірақ осы жайт оған, ең әуелі, ендігі жерде қорғаныш болатындай, бұдан былай жаны сая табатындай сезім кешірген сыңайлы. Алайда уақыт көрсетіп бергендей, Сталин сыйлығы оны ұлтшылдық ұраны қайта көтеріліп, қазақ зиялыларының келесі шоғыры тұтқындалған 1952-53 жылдардың зұлматынан мүлде қорғамады", - дейді ұлы Мұрат Әуезов.

Осыдан кейін жазушы жалған құжат жасатып, Мәскеуге ұшып кетуге мәжбүр болған. Мәскеуде екі жылын өткізеді, университетте дәріс оқиды. 1954 жылы Алматыға қайтып оралып, "Абай жолы" роман-эпопеясын түпкілікті аяқтады.

Жазушы 1961 жылы 27 маусымда Мәскеу қаласындағы ауруханада операция кезінде қайтыс болды. Алматы қаласында жерленген.

Мұхтар Әуезовтің отбасы

Мұхтар Әуезов өмірінде төрт рет үйленген. 1917 жылы аттастыру салты бойынша ағайын-туыстың қалауымен 15 жастағы Райханмен отау құрады. 1918 жылы отбасында Мұғалима есімді қыз дүниеге келді, әкесі қызына өмір бойы қамқорлық көрсетіп өткен. Бір жылдан кейін Шоқан есімді ұлдары туады. Алайда ол ерте қайтыс болып кеткен. 1920 жылы Райхан 18 жасқа толғанда, Мұхтар онымен ажырасады. Сүйікті қызын өзімен бірге алып кетеді.

Кейін Мұхтар Абайдың ұлы Тұрағұлмен жақын достасып, оның қызына, яғни Абайдың немересі Кәмилаға үйленеді. Бірақ бұл неке де ұзаққа созылмайды.

Тағы оқыңыз: "Бұл не деген масқара!": Бейімбет Майлин туралы қызықты деректер

1923 жылы Мұхтар Әуезов Ленинградта оқып жүргенде, болашақ жары Валентина Николаевна Кузьминамен (кейін Әуезова) танысады. Екі жас оқу бітірген соң, Ташкентке көшеді. Әуезов қаладағы Ортаазиялық университеттің аспирантурасына түседі. 1929 жылы ерлі-зайыптылардың Лейла есімді қызы, ал 1935 жылы Ернар есімді ұлдары дүние есігін ашады.

1937-38 репрессия жылдарынан кейін Мұхтар Әуезов Фатима Ғабитовамен бас қосады. Фатима Ғабитова Мұхтарға Мұрат есімді ұл сыйлайды.

Мұхтар Әуезовтің балаларының ішінде қазір Мұрат Әуезовтің ғана көзі тірі. Ол бүгінде белгілі мәдениеттанушы-ғалым, қоғам қайраткері.

11393
Кілт сөздер:
өмірбаян, жазушы, Абай жолы, Мұхтар Әуезов
Тақырып:
Өмірбаяндар (109)
Тақырып бойынша
"Қазақ поэзиясының құлагері" атанған Ілияс Жансүгіров туралы не білеміз?
Құнанбай қажылыққа аттанған: Қазақстандағы ежелгі мешіт туралы не білеміз?
Ринат Зайытов туралы не білеміз?
"Мәлік атым құрысын": Кеңес одағының батыры Мәлік Ғабдуллин туралы не білеміз?
Асқар Бейсенбаев туралы не білеміз?
"Батыр болуға тиісті азамат еді": Жұбан Молдағалиев туралы не білеміз?
Олжас Сүлейменов

Саяси қайраткер және халық жазушысы Олжас Сүлейменов жайлы не білеміз

1644
Қазақстанның халық жазушысы, ақын, әдебиеттанушы, лингвист-зерттеуші, түрколог, мемлекет және қоғам қайраткері, дипломат Олжас Сүлейменовтің өмірбаянын Sputnik Қазақстан дерекқорынан оқыңыз

Бір жасында әкесі атылды

Олжас Сүлейменов 1936 жылы 18 мамырда Алматы қаласында Олжабай батырдың тікелей ұрпағы Омархан Сүлейменұлы мен Фатима Бәделбаеваның отбасында дүниеге келді. Орта жүздің Арғын тайпасы Сүйіндік руының Айдабол тармағынан шыққан. Әкесі Бірінші қазақ кавалериялық полкінің офицері болған, ол Олжас бір жасқа толғанда атылды. Олжастың атын Абылай ханның атты әскерінің оң қанатын басқарған жетінші атасы Олжабай батырдың құрметіне қойған.

"Велосипедтен құлағаным есімде. Өмірінде бірінші рет бұл балаға біреу велосипед тебуге берген, содан мен құладым. Бұл менің өмірімдегі ең жарқын естелік. Себебі мен өзімнің алты жасымнан бастап не істегенімді білемін. Мені қызылша тиелген жүк көлігіне лақтыратын. Алты жастағы бала жолға қызылша түсіретін. Біраз уақыт өткен соң көлік жылдамдықты азайтқан кезде, қызылша да таусылған уақытта мен де соңғы қызылшамен бірге жолға түсетінмін", – деп еске алды Сүлейменов балалық шағын.

Олжас 1954 жылы Мәншүк Мәметова атындағы № 28 орта мектепті аяқтаған соң, С.М.Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетінің геологиялық барлау факультетіне оқуға түседі. Әдебиетке 1955 жылы араласа бастайды, 1959 жылы Мәскеудегі Максим Горький атындағы әдебиет институтына оқуға түседі.

Олжас Сүлейменовтің еңбек жолы

Оқуды аяқтаған соң "Простор" журналының поэзия бөлімінің меңгерушісі, "Қазақфильм" киностудиясының редакция алқасының бас редакторы, 1971-81 жылдары Қазақстан жазушылар одағының бірінші хатшысы қызметін атқарды.

1972 жылы Азия-Африка елдері жазушыларымен байланыс жөніндегі қазақстандық комитеттің төрағасы болды. Қазақ КСР кинематография жөніндегі мемлекеттік комитеттің төрағасы қызметін атқарды.

1975 жылы Олжас Сүлейменов "АЗ и Я" еңбегінде "Игорь жасағы туралы жырды" зерттей келе, өзіндік ғылыми тұжырым жасады. Бұл еңбек Мәскеуде резонанс тудырып, кітапқа тыйым салынды. Кейінгі жылдары ақын саясатқа бет бұрды.

1990 жылы ядролық апатқа қарсы "Невада-Семей" қозғалысын құрып, Семей полигонының жабылуына зор үлес қосты. 1991 жылы Қазақстан халық конгресі партиясының төрағасы болды.

1995 жылдың тамызынан бастап Қазақстанның Италиядағы, 1996 жылы сәуірінен Грекиядағы, сондай-ақ Мальта республикасындағы төтенше және өкілетті елші міндетін атқарды. 2001 жылы Қазақстан республикасының ЮНЕСКО-дағы тұрақты өкілі болды.

2018 жылы Олжас Сүлейменов Алматыдағы мәдениеттерді жақындастыру орталығын басқарды.

Шығармашылығы

Олжас Сүлейменов туындыларын орыс тілінде жазады. "Арғымақтар" деп аталатын тұңғыш өлеңдер жинағы 1961 жылы жарық көреді. Осы жылы шыққан "Адамға табын, жер, енді" поэмасы Сүлейменов есімін әлемге танытты.

"Адамға табын, жер, енді" поэмасының қалай жазылғаны жайлы ақын бір сұхбатында баяндады. Айтуынша, "Казахстанская правда" газетінің редакторына Кеңес адамының алғаш рет ғарышқа ұшатыны бір күн бұрын белгілі болған. Ол жас ақынға келіп өлең жазуын сұрайды.

"Ол менің өлең жазатынымды білетін. Не дегенмен сен инженерсің ғой және адамның ғарышқа ұшуы не екенін елестете аласың деді. Мен 1961 жылдың 11 сәуірінде кешке оның үстелінде өлең жазылған парақты қалдырдым. Ертесі таңертең мені әпкелерім оятты, қолдарында түрлі-түсті парақ бар. Ал көшеде көпшілік серуендеп, Алматыда шу болып жатты. Параққа қарасам, мен кеше редакторға қалдырып кеткен өлең. Осылай мен бірінші ғарышкер жайлы білдім. Таңертең Алма-Ата үстінен ұшақ ұшып, осы парақтарды шашқан екен", –  деп еске алады Сүлейменов.

Ал поэманың өзі бір аптадан кейін дүниеге келді. Газет редакторы Олжасты басқа барлық тапсырмадан босатып, ақын поэманы жазуға кіріскен.

Сондай-ақ, 1962 жылы "Нұрлы түндер", 1964 жылы "Шапағатты шақ", 1967 жылы "Мешін жылы", 1969 жылы "Қыш кітап" өлеңдер жинағы жарық көрді. Одан бөлек "Түн – Париждің қызындай", "Доброе время восхода", "Таңдамалы лирика", "Повторяя в полдень", "Әр күнің сенің – таң", "Жұмыр жұлдыз", "От өрімдер", "Айқын жағалау", "Аз и Я", "Жазу тілі" кітаптары басылып шықты.

Таңдамалы шығармалары қазақ тіліне аударылып, 1986 жылы "Атамекен" деген атпен басылып шықты.

Сүлейменовтің айтуынша, кейінгі жылдары жазылған "Мың бір сөз" этимологиялық сөздігінде мың жыл бұрын пайда болған сөздердің пайда болу сызбалары зерттеледі және ол кітап көпшілікке қолжетімді болады.

"1001 сөзде" homo sapiens түрі экваторлық Африкада пайда болған кезде ондаған мың жыл бұрын жасалған сөздердің пайда болу сызбалары зерттелуі тиіс. Менің жарты ғасыр бойы сөздердің шығу құпиялары жайлы ойларым бірқатар жинақтауды талап етеді. Олар жайлы сөздікке кіріспе ретінде "Сөз коды" ("Код слова") еңбегімде айтылды, ол жерде сөз бен тіл пайда болған бірнеше сөз ережесін тұжырымдауға тырысамын, – дейді Сүлейменов.

Ал 2018 жылы берген сұхбатында поэма, роман жазбайтынын, сөз бен тарихты зерттеп жүргенін айтқан.

"Мен поэма жазбаймын, роман жазбаймын. Сөз бен тарих тақырыбына тереңдеп кеттім. Жақын арада "Мың бір сөз" этимологиялық сөздігімнің бірінші тарауымен таныстырғым келеді. Ол біздің кім екенімізді, қайдан екенімізді көрсетіп, көзімізді ашады", – деді ол.

"Аз и Я" кітабы

1975 жылы Олжас Сүлейменов "АЗ и Я" еңбегінде "Игорь жасағы туралы жыр" жайлы ғылыми тұжырым жасады. Бұл жырдың түркі және славян мәдениеттерінің өзара ықпалы нәтижесінде туған шығарма екенін дәлелдеді.

Кеңес идеологтары Олжас Сүлейменовтің тұжырымдарын орыс мәдениетіне қарсы жазылған ұлтшылдықтың көрінісі деп айыптады.

"Кітап 1975 жылы шілдеде шықты. Содан кейін Константин Симоновтан пікір алдым, Литва ақыны Эдуард Межелайтистен де хат келді. Брежнев те кітап туралы айтты, кейінірек Димаш Ахметұлы Қонаев та кітапта ешқандай ұлтшылдық жоқ екенін жазған. Бұл менің кітабыма айтылған ең жақсы пікір болды.

1976 жылдың қаңтарында съезге дайындық жүріп жатты. Қонаев қоңырау шалып, Суслов кітапқа шүйлігіп, ұлтшыл, антисовет деп айтқанын хабарлады. Алайда маған Суслов кітапты сызып тұрып екі рет оқығанын, алайда ештеңе түсінбегенін айтқан болатын", – деді Сүлейменов.

Ал 2006 жылы "Егемен Қазақстан" газетінде Нұрсұлтан Назарбаев "Слово о моем друге Олжасе" деген мақаласында "Аз и Я" кітабының сатылымнан алынып тасталғаны туралы жазды.

"1976 жылдың маусымында өзінің қырық жылдығынан кейін ақын Қазақстан компартиясының орталық комитетінен қорлайтын хат алды. Ал кітап цензуралық ведомствоның нұсқауы бойынша кітапханалардан алынып, оны тек Қазақстанда ғана емес, бүкіл одақта сатуға тыйым салынды. Қазіргі заман терминологиясын қолдансақ, бұл ең күшті PR-акция болды, кітап бестселлер болып, Мәскеудің өзінде қымбат бағаға сатылды", – деп жазды Назарбаев.

"Невада-Семей" қозғалысы

Ядролық сынаққа қарсы "Невада-Семей" қозғалысы құру туралы үндеуді 1989 жылы 28 ақпанда КСРО депутаттарының I съезіне қатысқалы отырған Олжас Сүлейменов тастады. Осыдан кейін Семейде "Невада-Семей" антиядролық қозғалысының облыстық бөлімшесі құрылып, Марат Оразалин төрағасы болып сайланды. Ол қозғалысты құруда үш мақсат болғанын айтады. Біріншісі — халықты бұл жағдайға бей-жай қарамауға шақыру, екіншісі — полигонды жабу үшін күрес жүргізу және зардап шеккен халыққа көмек көрсету туралы заң қабылдау. 

1991 жылы президент Нұрсұлтан Назарбаевтың қаулысымен полигон жабылып, қозғалыстың алға қойған бар мақсаты орындалды. Сондай-ақ, 29 тамыз халықаралық ядролық қаруға қарсы күрес күні болып бекітіліп, Қазақстан толықтай ядролық қарудан бас тартты.

Марапаттары

Саяси қайраткер ретінде Олжас Сүлейменов бірқатар қызмет атқарды. Соған сәйкес, қазақстандық және шетелдік марапаттар алды.

1964 жылы Қазақстан Ленин комсомолы сыйлығы; 1967 жылы Бүкілодақтық Ленин комсомолы сыйлығы; 1972 жылы Қазақ КСР мемлекеттік сыйлығы берілді.

1992 жылы Қазақстанның Халық жазушысы атағын алды, 2000 жылы Тәуелсіз "Тарлан" сыйлығымен марапатталды.

Олжас Сүлейменов 2001 жылы І дәрежелі "Барыс" орденімен марапатталды, одан бөлек Октябрь Революциясы, Еңбек Қызыл Ту ордендерімен, "Даңқ белгісі", "Отан" медальдарымен марапатталған.

Әзірбайжан республикасының "Шухрат" орденімен, Украинаның "Ярослав Мудрый", Шешен республикасының, Франция және Ресейдің "Достық" орденімен марапатталған.

2013 жылы Қазақстанның Тұңғыш Президентінің Мемлекеттік бейбітшілік және прогресс сыйлығын иеленді.

2018 жылы Шыңғыс Айтматов атындағы сыйлықтың лауреаты болды.

Олжас Сүлейменовтің отбасы

Олжас Сүлейменовтің әйелінің аты-жөні – Маргарита Владимировна. Динара, Мәдина, Ләйлә есімді үш қызы бар.

2018 жылы 22 маусымда жалғыз жиені Ескендір Сүлейменов астанада көлік апатынан қайтыс болды.

Ескендірдің қазасынан кейін Олжас Сүлейменов ауруханаға түсіп қалды.

"Мен әлі күнге дейін әлеуметтік желілерге кірген жоқпын. Желіде таралған сұмдық кадрларды ешқашан көргім келмейді. Оның үстіне менің сотқа қатысуым істің ақиқатын анықтауға ешқандай да көмектеспейді. Адам өлімімен аяқталған жол апаты бұл әрқашан да кісі өлтіру екені практикадан белгілі. Тіпті, әдейі болмаса да, мұндай жағдайда жол ережесін бұзу қылмыс. Оқиғаның мән-жайын анықтау - тергеу мен соттың ісі. Ескендір енді қайтып келмейді, иманды болсын. Жалғыз немерем", – деп сот отырысына байланысты хат жазды Сүлейменов.

1644
Кілт сөздер:
өмірбаян, Олжас Сүлейменов
Тақырып:
Өмірбаяндар (109)
Тақырып бойынша
Олжас Сүлейменов қазақ халқының алдында тұрған басты сын-қатерді атады
"Діннен жұбаныш табады" Олжас Сүлейменов сотқа тағы бір хат жолдады
Олжас Сүлейменов әліпбиді латынға көшіруде асықпаған жөн деп санайды
"Бұл менің қателігім". Олжас Сүлейменов сотқа тағы бір хат жолдады
Федор Озмитель жерленген жер

Озмительдің ерлігі - қарапайым мұғалім Кеңес Одағының Батыры атағын қалай алды?

289
Қазақстанда Кеңес Одағының Батыры Федор Озмительдің ерлігі туралы бірі білсе, енді бірі біле бермейді. Ақтөбе облысының тумасы Ұлы Отан соғысында "Гром" атты арнайы мақсаттағы жасақтың командирі болған

1944 жылы Минск облысында небәрі 25 жасында ерлікпен қаза тапты. Оның өмірі мен майдандағы жетістіктері туралы Sputnik Қазақстан дерекқорынан оқыңыз.

Жас ұстаз бірден көзге түсті 

Федор Озмитель 1918 жылы Ақтөбе облысының Мәртөк ауданына қарасты Линовицкое ауылында дүниеге келген. Сегізінші сыныптан кейін Орынбордағы педагогикалық училищеге түсті. Оны тәмамдап, бірден ұстаздық жұмысына кіріскен. 

Озмитель туған ауылында сабақ берді. Сол жерде жан жары – Александраны да кездестірді. Ал 1939 жылы Нина есімді қызы дүниеге келді.

Герой Советского Союза Федор Озмитель
© Photo : Белорусский госмузей истории Великой Отечественной войны
Кеңес Одағының Батыры Федор Озмитель

Бір жылдан кейін 22 жастағы Федор армия қатарына шақырылды. Оны шекара қызметіне жіберді. Мерзімді әскери қызметте Озмитель бірден көзге түсті, бәрін тез ұғатын. Содан Қазақ шекара округының басшылығы оны Ленинград қаласындағы Ішкі істер халықтық комиссариатының әскери училищесіне жіберу туралы шешім қабылдайды. Бірақ, көп ұзамай, Ұлы Отан соғысы басталып кетті.

Фашистің тылына аттанды 

Соғыс кезінде Федор Озмитель алдымен халық жасағының екінші дивизиясымен бірге Ленинградтың солтүстік жағында болды. Одан кейін оны Мәскеуді қорғауға жіберді. Алайда бірнеше айдың ішінде кері қайтарды. Озмитель Ішкі істер халықтық комиссариаттың арнайы мақсаттағы мотоатқыштар бригадасына ауыстырылды. 

1941 жылы 7 қарашада осы жасақтың сарбаздары Қызыл алаңда өткен әскери парадқа қатысты. Сол кезде Озмитель арнайы мақсаттағы мотоатқыштар бригадасының 5-ші ротасын бастап шыққан. 

КСРО Мемлекеттік қауіпсіздік комитетінің орталық мұрағатында сақталған анықтамаға сәйкес, 1942 жылы ақпан айында Озмитель өз еркімен неміс-фашист әскерінің тыл жағына аттанды. Сол жерде қыркүйек айына дейін жауынгерлік топтың командирі ретінде арнайы тапсырмаларды орындап жүрді. Ал 1943 жылы "Грозный" атты партизандар жасағының командирі болып, жаудың тылына екінші рет жіберілді.

2 мың фашистің көзін жойды 

Озмитель жаудың тылында партизандық қозғалысты ұйымдастырды, фашистерге күтпеген жерден шабуылдар жасады. Сондай-ақ, Жоғағы бас қолбасшысының жеке тапсырмаларын орындады.

Братская могила в деревне Маковье Борисовского района Минской области, где похоронен Федор Озмитель
© Photo : предоставлено Федором Смольяниновым
Федор Озмитель жерленген бауырластар зираты, Минск облысы, Борисов ауданы, Маковье ауылы

Бір ретте лейтенант Озмитель шаңғымен 40 шақырым  жүріп, партизандармен бірге "Витебск – Орша - Смоленск" теміржол торабында орнығып алады. Оның жасағы жауды торуылдап жүріп, он екі айдың ішінде 20-дан астам қойманы және 45 көлікті жарып жіберді. 2 мыңнан астам фашистің көзін жойды.

Маңызды тапсырма орындалды  

Майдандағы жетістіктері үшін Озмительге қысқа мерзімді демалыс берді. Ал қызметке қайта шыққаннан кейін "Гром" атты жаңа арнайы мақсаттағы партизандар жасағының басшылығына қойды. Сөйтіп, қайтадан жаудың тылына жіберді. Осы жолы Федордың жасағы Минск облысына аттанды.

Сарбаздар орналасатын жеріне ойдағыдай жеткеннен кейін жоғарыдан аса маңызды әрі ауыр тапсырма түсті. Партизандар тұтқынға түскен неміс офицері Курт Вайнерді алып келуі тиіс. Ол фашистердің Курск пен Орел қалаларына шабуыл жасайтыны жайында білген. Тұтқынды аман-есен жеткізу үшін майдан шебі арқылы өту керек. 

Озмитель осы тапсырманы да сәтті орындап, неміс офицерін Мәскеуге жеткізді.

Ерлікпен қаза болды 

1944 жылы Кеңес армиясы оккупацияға түскен Беларусьті азат етуге дайындалып жатқан. Дәл сол кезде партизандар Минск облысындағы Паблик көлінің жанында фашистердің қоршауына түсті. Бірақ олар жаудың шебін үш жерден бұзуға бел буды.

"Гром" жасағы негізгі соққыны өзіне алды. Сол кезде сарбаздардың біраз бөлігі қоршаудан шығып үлгерді. Алайда Озмитель қалды. Ол нағыз командир ретінде қоршаудан соңғы болып шығуға шешім қабылдады. Барлық партизанның аман-есен шыққанын қалады. Бірақ өзі жараланды. Пулеметтің оғы оның екі аяғына тиді. 

Сонда да Федор қайтқан жоқ. Жерде жатқан пулеметті алып, соңына дейін атысты. Ақырында оғы бітіп қалды. Ал қоршауға түскеннен кейін немістердің жақындағанын күтті. Жау жақындап қалғанда бірнеше гранатаны жарып жіберді. Сөйтіп, өзімен бірге бірнеше фашистті алып кетті.

Федор Озмительді Борисов ауданының Маковье ауылындағы бауырластар зиратында жерледі. 600 сарбаз жатқан жерде партизанның ескерткіші де бар. Ал тақтада барлық сарбаздардың аты-жөні қашалып жазылған. Монументте екі-ақ фотосурет бар. Біреуі – ерлікпен қаза тапқан Федор Озмительдің суреті.   

1944 жылы 5 қарашада КСРО Жоғарғы кеңесі президиумының қаулысына сәйкес, жаудың тылында неміс-фашист басқыншыларына қарсы күресте көрсеткен ерлігі үшін Федор Озмительге Кеңес Одағының Батыры атағы берілді.

Жеңіске жететінімізге сенімді болған 

Федор Озмительдің жалғыз қызы Нина әкесі қайтыс болғанда бес-ақ жаста болған. Ол барлық фотоальбом мен мұрағат құжатын сақтап жүр.

"Әкемнің жанұясы кедей болған. Отбасы мүшелері көп оқымаған. Бірақ менің әкем оқуға зейін қойды. Сегізінші сыныптан кейін оның сынып жетекшісі келіп, ата-анасынан баласын Орынбор педагогикалық училищесіне жіберуді жылап тұрып сұраған", - дейді Нина Федоровна. 

Федор Озмитель алғашқы әскери тапсырмасын сәтті орындағаннан кейін он күндік демалыс алған. Сол кезде әйелін алып, туған жеріне барды. Жерлестерімен кездесті. Қызыл армияның жеңіске жететінін айтқан. Ал ауылдан кетіп бара жатқанда балалар оның артынан қалмай, екі шақырым  жүгіріп, шығарып салған екен.

Федордың жұбайы – Александра Гавриловна күйеуі қайтыс болғаннан кейін ұзақ уақыт қайғырды, екінші рет тұрмысқа шықпады. Ал Нина Федоровна өмір бойы Қазақстанда тұрған. Антонина және Владимир деген екі баласы бар. Зейнеткерлікке дейін "Ақтөбехимпласт" зауытында жұмыс істеді.

Батырдың ұрпағы

Нина Федоровнаның төрт немересі және екі шөбересі бар. Шөбересінің тұңғышына қаһарман атасының есімін берген. Федор Смольянинов – Ресейде танымал театр және кино актер. Анасы екеуі Санкт-Петербург қаласында тұрады. 

Братская могила в деревне Маковье Борисовского района Минской области, где похоронен Федор Озмитель. На фото: правнук героя - Федор Смольянинов
© Photo : предоставлено Федором Смольяниновым
Федор Смольянинов – Ресейде танымал театр және кино актер

Федор бірден өнер жолына түспеген. Алдымен ұшқыштар мектебінде оқыды. Сосын әртістік өнерге қызығып, театрлық жоғары оқу орнына түсті. Бас кезінде атасы туралы деректі фильм түсіруді жоспарлаған. Бірақ артынан ол идеядан бас тартты. 

"Мен батыр атамның рөлін сомдауды ойладым. Сценарий жазу ойымда болды. Сосын сериал түсіруді де жоспарладым. Бірақ артынан ол идеядан бас тартуға шешім қабылдадым. Себебі бүгінде соғыс туралы өте көп фильм түсірілген. Соғыс – бұл жантүршігерлік нәрсе, оны халықтың есіне қайта-қайта еске салған қажет емес деп ойлаймын", - деді Смольянинов Sputnik Қазақстан тілшісіне берген сұхбатында. 

Батырдың есімі ұмытылған жоқ

Федор Озмитель Ленин орденімен және II дәрежелі Отан соғысы орденімен де марапатталған. Мәртөк ауданының Шевченко кеңшарында жұмыс істеген мектепке батырдың аты берілді. Мектептің алдына Федор Озмительдің бюстын орнатты.

Бұдан бөлек, Мәртөк кентінде орталық көшелердің біріне Федор Озмительдің аты берілді. 1998 жылы 13 тамызда Озмительдің туғанына 90 жыл толуына орай сол көшеде мемориалды татқа орнатылды.

289
Кілт сөздер:
Жеңіс күні, батыр, мұғалім, Ақтөбе облысы
Тақырып бойынша
"Қарағандыға хат жібер...": Кеңес Одағының батыры Нұркен Әбдіровтің көзсіз ерлігі
Тараздық ардагер соғыста өзі құтқарған баланы іздеп жүр
Ортақ Жеңіс: басқа елдер 9 мамырды қалай атап өтті
Мәңгілік алауға жібермеген: Алматы әкімдігі ардагерден кешірім сұрады
Майданда қаза тапқан капитан Игишевтің ерлігі мен махаббат оқиғасы
Тұрғындар, жаз

Аптап ыстық болады - бейсенбіге арналған ауа райы болжамы

123
(Жаңартылды 23:33 27.05.2020)
Синоптиктер бейсенбі, 28 мамыр күні Қазақстанның алты өңірінде аптап ыстық болып, жел күшейетінін хабарлады

НҰР-СҰЛТАН, 27 мамыр - Sputnik. Қазгидромет синоптиктері бейсенбі күні ауа райы қандай болатынын айтты.

Елдің басым бөлігінде жауын-шашын болмайды. Солтүстік, солтүстік-батыста циклон әсерінен дауыл болып, жауын, бұршақ жаууы мүмкін.

Кей жерлерде жел күшейіп, оңтүстік, оңтүстік-шығыста - шаңды дауыл, солтүстікте - тұман.

Дабылды ескерту

28 мамырда Қызылорда облысында аптап ыстық болады, плюс 41 градус, желдің жылдамдығы - 15-20 м/с, шаңды дауыл.

Алдағы екі күнде Солтүстік Қазақстан облысында тұман болып, күн күркірейді. 29 мамырда күндіз бұршақ жауады, желдің жылдамдығы - 15-20 м/с.

Түркістан облысында шаңды дауыл болады, желдің жылдамдығы - 15-20 м/с. Күндіз сынап бағанасы 40 градусқа дейін көтеріледі.

Өңірлердегі ауа райы

Шығыс Қазақстан, Қарағанды, Қостанай облысында желдің жылдамдығы секундына 15-20 метрге дейін жетеді.

Түркістан, Қызылорда, Ақтөбе облысының оңтүстігінде, Атырау, Батыс Қазақстан, Маңғыстау облысында аптап ыстық болады.

Павлодар, Шығыс Қазақстан, Қызылорда облысында өрт қаупі жоғары болады. 

Ірі қалалардағы ауа райы

Елордада түнде плюс 8-10 градус, күндіз 24-26 градус жылы.

Алматыда түнде 17-19 градус жылы, күндіз сынап бағанасы 28-30 градусқа дейін көтеріледі.

Шымкентте түнде плюс 20-22 градус, күндіз 35-37 градус ыстық.

123
Кілт сөздер:
синоптиктер, ауа райы, мамыр